Mitsubishi là hình mẫu cho các zaibatsu - những tập đoàn Nhật (nghĩa đen là “các tập đoàn tài phiệt”) đã thống trị kinh doanh trong nước cho đến tận Thế Chiến II (và sau đó được tái sinh dưới dạng keiretsu). Các tập đoàn này là sự pha trộn kỳ lạ giữa các triều đại phong kiến, các công ty thương mại kiểu cũ, các cơ quan chính phủ và các công ty hiện đại.

Tại trung tâm của mỗi zaibatsu là một công ty cổ phần mẹ (holding company) thuộc sở hữu gia đình, kiểm soát một nhóm các công ty khác thông qua việc sở hữu cổ phần chéo và các ban giám đốc đan xen. Mỗi nhóm thường bao gồm ít nhất một ngân hàng và một công ty bảo hiểm để làm kênh dẫn cho tiền tiết kiệm của công chúng. Các nhà quản lý thường được tuyển dụng vào công ty mẹ ngay từ khi tốt nghiệp đại học. Sau đó, họ dành cả cuộc đời mình cho đại gia đình gồm các công ty này.

Các công ty cấu thành nên mỗi zaibatsu hoạt động trong một mạng lưới ngành nghề dày đặc không tưởng nổi, song sự thiếu tập trung đó chẳng hề ngăn cản họ duy trì năng lực cạnh tranh cực kỳ đáng nể. Ở trạng thái tốt nhất, cấu trúc zaibatsu cho phép sự linh hoạt tuyệt vời: các doanh nghiệp có thể chuyên môn hóa vào các thị trường cụ thể, nhưng cũng có thể tận dụng lợi thế kinh tế theo quy mô khi cần thiết. Các nhóm này cũng được duy trì phong độ nhờ sự đối đầu giữa họ.

Mitsubishi là thương hiệu Nhật Bản nổi tiếng thế giới. Ảnh: Propakistani.

Đến cuối Thế Chiến II, bốn cái tên lớn nhất - Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo và Yasuda - đã kiểm soát một phần tư vốn góp của các công ty Nhật. Giống như ở Đức, các công ty nhỏ vẫn tồn tại - theo cuộc điều tra dân số năm 1930, 30% sản lượng sản xuất của Nhật đến từ các nhà máy có ít hơn năm công nhân - nhưng phần lớn vẫn do các zaibatsu quyết định.

Các zaibatsu đặc biệt thành công trong việc kết hợp quyền sở hữu gia đình với quản lý theo chế độ nhân tài. Những gia đình sáng lập dễ hiểu là có sự quan ngại về khái niệm công ty cổ phần, ban đầu họ cố giữ quyền kiểm soát thông qua các loại cổ phiếu đặc biệt, và sau khi những loại này bị cấm vào những năm 1890, họ đã sắp xếp để các nhóm hậu duệ có thể cùng nắm giữ cổ phần (và cấm họ bán chúng). Quyền kiểm soát Mitsubishi đã luân phiên giữa hai nhánh của gia đình Iwasaki.

Anh trai của người sáng lập từng nhấn mạnh rằng “dù doanh nghiệp này tự gọi mình là một công ty và có cấu trúc công ty, nhưng thực tế nó hoàn toàn là một doanh nghiệp gia đình”. Tại Mitsui, quyền sở hữu được chia cho năm nhánh của cùng một gia đình.

Tuy nhiên, chính những gia đình này lại giỏi hơn đáng kể so với người Anh, chẳng hạn, trong việc bàn giao việc quản lý hằng ngày cho các chuyên gia chuyên nghiệp. Truyền thống thuê một người quản lý chuyên nghiệp (banto) để điều hành doanh nghiệp gia đình đã có từ thế kỷ 18.

Các gia đình công nghiệp hàng đầu Nhật cũng chứng tỏ khả năng thích ứng vượt trội trong việc chuyển đổi lòng trung thành phong kiến thành lòng trung thành với doanh nghiệp: samurai, những người từng sẵn sàng hy sinh tính mạng cho lãnh chúa phong kiến, giờ đây trở thành những nhân viên công ty trung thành, sẵn sàng làm bất cứ điều gì vì thành công của doanh nghiệp (đổi lại, họ được trao cho công việc làm trọn đời).

Đến đầu những năm 1930, hầu hết các zaibatsu đã bàn giao quyền kiểm soát quản lý cho những chuyên gia được đào tạo bài bản. Một cuộc khảo sát năm 1924 với 181 công ty lớn nhất Nhật cho thấy 64% các giám đốc điều hành cấp cao có bằng đại học hoặc tương đương, một tỉ lệ cao hơn cả Mỹ vào thời điểm đó.