'Bước ra từ sách' để gặp khán giả mới

Buổi tổng duyệt vở Tuổi thơ dữ dội ở Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam vào ngày 17/8. Ảnh: Nhà hát Tuổi Trẻ/Facebook.

Ngày 17/8, nhạc kịch Tuổi thơ dữ dội, được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Phùng Quán, bước lên sân khấu tổng duyệt của Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam. Tác phẩm dự kiến ra mắt chính thức vào ngày 23/8. Năm 1989, tác phẩm này đã được NSƯT Nguyễn Vinh Sơn chuyển thể thành phim, nay tiếp tục có đời sống mới trên sân khấu.

Tại Hà Nội và TP.HCM, các đơn vị văn hóa đang nỗ lực đưa những tác phẩm văn học, nội dung từ sách đến gần độc giả với nhiều hình thức khác nhau. Chia sẻ với Tri Thức - Znews, đại diện các đơn vị nhấn mạnh về tiềm năng kết nối sách với các đơn vị văn hóa như nhà hát, bảo tàng, di tích… để mở rộng trải nghiệm của độc giả.

Đời sống mới của văn học

Tuổi thơ dữ dội của nhà văn Phùng Quán đang được đưa lên sân khấu nhạc kịch trong dự án hợp tác giữa Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam và Nhà xuất bản Kim Đồng. Ekip thực hiện gồm NSƯT Lê Ánh Tuyết đạo diễn, biên kịch Bùi Hồng Quế, nhạc sĩ An Hiếu và nhà văn Phạm Vân Anh.

Vở diễn lựa chọn một số nhân vật trong tiểu thuyết như Mừng, Quỳnh Sơn Ca, Lượm, Vịnh Sưa, Tư Dát, Bồng Da Rắn để kể lại câu chuyện về những thiếu niên trinh sát ở chiến khu Huế trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Âm nhạc, hợp xướng, vũ đạo, ánh sáng và công nghệ 3D được sử dụng để chuyển câu chuyện văn chương sang ngôn ngữ sân khấu.

Ông Bùi Tuấn Nghĩa (phải), giám đốc NXB Kim Đồng, tại buổi tổng duyệt vở kịch Tuổi thơ dữ dội. Ảnh: Nhà hát Tuổi Trẻ/Facebook.

Cách chuyển thể này cũng xuất hiện tại TP.HCM dịp Hội sách Thiếu nhi hồi tháng 6, nhà hát Kịch Thành phố xây dựng các chương trình dành cho thiếu nhi dựa trên hoặc lấy cảm hứng từ văn học, truyện cổ tích và các giá trị văn hóa như: Chiếc cặp sách của Rùa nhân cách hóa các nhân vật thành những con vật gần gũi với trẻ em; Em yêu quê hương Việt Nam khai thác chất liệu từ truyện cổ tích, thơ, ca khúc và văn hóa dân gian; Huyền thoại tuổi thiếu niên đưa hình tượng Kim Đồng lên sân khấu bằng nhạc kịch, âm nhạc, múa và diễn xuất.

Ông Hà Quốc Cường, Giám đốc Nhà hát Kịch TP.HCM, cho biết việc sân khấu hóa văn học đòi hỏi ê-kíp giữ được giá trị cốt lõi của nguyên tác, đồng thời tìm cách kể phù hợp với sân khấu.

“Chuyển thể không phải là sao chép, mà là đối thoại với tác phẩm. Điều quan trọng nhất không nằm ở việc giữ bao nhiêu tình tiết, mà là giữ được linh hồn của tác phẩm. Nếu tinh thần nhân văn, thông điệp và giá trị cốt lõi còn nguyên vẹn thì hình thức biểu đạt hoàn toàn có thể đổi mới”, ông nhận định.

Theo ông Cường, cách thể hiện có thể thay đổi khi tác phẩm đi qua một loại hình nghệ thuật mới. Nhà hát đặt trọng tâm vào cảm xúc của con người, còn công nghệ, âm thanh, ánh sáng và ngôn ngữ sân khấu đóng vai trò phương tiện.

Vở kịch "Chiếc cặp sách của Rùa" do Nhà hát Kịch TP.HCM thực hiện tại Hội sách Thiếu nhi TP.HCM lần thứ VI. Ảnh: Sở Văn hóa - Thể thao TP.HCM.

“Một tác phẩm chuyển thể thành công là khi khán giả vừa nhận ra giá trị của nguyên tác, vừa cảm thấy mình đang được thưởng thức một tác phẩm sân khấu đúng nghĩa, chứ không phải những trang sách được minh họa bằng diễn xuất”, Giám đốc Nhà hát Kịch TP.HCM cho biết.

Theo ông, các tác phẩm văn học có thể được đưa vào nhiều loại hình nghệ thuật với những cách kể khác nhau. Với sân khấu, tác phẩm có thêm âm nhạc, hình ảnh, chuyển động và diễn xuất. Với khán giả, câu chuyện quen thuộc có thêm một cách tiếp nhận trực tiếp hơn.

Nhà sách “bắt tay” với nhà hát, bảo tàng và rạp phim

Một hướng khác đang được các đơn vị làm sách thử nghiệm là tạo ra những hành trình kết nối nhiều không gian văn hóa. Tại Hà Nội, có dự án Hộ chiếu Văn hóa được xây dựng theo tinh thần “Đọc - Xem - Trải nghiệm”, khởi đầu bằng việc kết hợp sách với các vở diễn của Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam.

Bà Đỗ Hồng Ngân, Phó giám đốc Trạm Đọc - người phụ trách dự án, cho biết dự án được hình thành từ ý tưởng kết nối những sản phẩm văn hóa có mối liên hệ với nhau. Đơn vị muốn mở rộng mô hình này tới nhiều thiết chế khác, trong đó có bảo tàng và di tích lịch sử.

Các combo được thiết kế với sách và vé kịch, trong đó cuốn sách có thể là tác phẩm liên quan trực tiếp đến vở diễn hoặc một đầu sách có chủ đề tương đồng. Với vở kịch Tuổi thơ dữ dội hay Quân khu Nam Đồng, những câu chuyện về chiến tranh, thời kỳ trước đây và ý chí nghị lực được dùng để tạo mối liên hệ giữa nội dung sách với trải nghiệm sân khấu.

Một combo gồm sách và vé xem kịch trong dự án Hộ chiếu Văn hóa. Ảnh: Tramdoc.

Theo bà, mô hình này đặt ra một mối quan hệ hai chiều. Người đã đọc sách có thể tìm đến sân khấu để xem câu chuyện được chuyển thể ra sao. Người xem kịch có thể trở lại với trang sách để tìm thêm những chi tiết mà thời lượng biểu diễn chưa thể truyền tải.

“Chúng tôi muốn kết hợp các đơn vị lại thành một liên minh văn hóa. Ngoài việc phối hợp với nhà hát, bảo tàng, chúng tôi muốn mỗi độc giả hay người tham gia trải nghiệm có thể hiểu biết sâu sắc hơn về các giá trị văn hóa dân tộc”, bà chia sẻ.

Cách kết nối sách với các không gian văn hóa cũng xuất hiện ở những mô hình khác. Ở TP.HCM, Saigon Bookstore (phường Tân Sơn Hòa) kết hợp sách với rạp phim. Cụ thể, nhà sách giảm 10% hóa đơn cho khách mang vé xem phim tại một hệ thống rạp đến mua sách.

Với các đơn vị làm sách, sự kết nối này đưa tác phẩm ra khỏi phạm vi một sản phẩm trên kệ. Một cuốn sách có thể dẫn tới một vở diễn, một bộ phim hoặc một địa điểm văn hóa. Những trải nghiệm này lại tạo thêm lý do để người tham gia tìm về sách và đọc sâu hơn.