H.137. Mặt Tây Nhà thờ chính tòa Exeter (West front of Exeter Cathedral), k. 1350-1400. Ảnh: Wikimedia.

Thế kỷ XIII được đánh dấu với sự ra đời của những nhà thờ chính tòa vĩ đại, nơi mà mọi nhánh của nghệ thuật đều góp mặt. Ở các thế kỷ sau đó, những công trình đồ sộ này vẫn tiếp tục mọc lên nhưng không còn là tâm điểm của nghệ thuật nữa. Ta cần nhớ rằng thế giới đã có nhiều thay đổi lớn lao suốt quãng thời gian đó.

Khi phong cách Gothic mới xuất hiện giữa thế kỷ XII, châu Âu mới chỉ là một lục địa thưa thớt với nông dân là chủ yếu, còn đầu não quyền lực và tri thức tập trung ở các tu viện hay lâu đài của những nam tước. Tham vọng muốn sở hữu những nhà thờ chính tòa to đẹp cho riêng mình của các tổng giám mục là dấu hiệu đầu tiên cho thấy lòng kiêu hãnh của các đô thị này đang được hình thành.

Chỉ sau 150 năm, các đô thị này đã trở thành trung tâm thương mại phồn thịnh với những thị dân ngày càng độc lập khỏi quyền lực của Giáo hội hay vua chúa phong kiến. Ngay cả giới quý tộc cũng từ bỏ đời sống ẩn dật nơi lãnh địa kiên cố, mang lối sống thoải mái và xa hoa thời thượng chuyển tới chốn thành thị, phô bày sự giàu có của mình trước những người nắm giữ quyền lực.

Những bài thơ của Chaucer¹ có thể giúp chúng ta hình dung một cách sinh động về cuộc sống ở thế kỷ XIV, xoay quanh thế giới của những hiệp sĩ, địa chủ, thầy tu và thợ thủ công.

Thế giới đó không còn những cuộc Thập tự chinh hay các tấm gương hào hiệp phong nhã một thời mà chúng ta nhìn thấy ở nhóm tượng Những nhà sáng lập ở giáo đường Naumburg (trang 194, hình 130). Một sự khái quát hóa chắc chắn về những phong cách và các thời kỳ thường là không thể.

Sẽ luôn có những ngoại lệ hay ví dụ nằm ngoài một định nghĩa chung chung. Dù với điều kiện hạn chế như vậy, chúng ta vẫn có thể nhận định rằng thị hiếu của thế kỷ XIV nghiêng về cái đẹp tinh xảo hơn là vẻ uy nghi, tráng lệ.

Điều đó được thể hiện khá rõ qua mảng kiến trúc thời kỳ này. Tại Anh, ta cần phân biệt giữa phong cách Gothic thuần túy của những giáo đường đời đầu, vốn được gọi là “phong cách Anh buổi đầu” (Early English), với những kiểu dáng biến thể sau này phát triển thành “phong cách Trang trí” (Decorated Style). Cái tên cho thấy sự thay đổi về thị hiếu.

Các nghệ nhân Gothic thế kỷ XIV không còn thỏa mãn với đường nét uy nghiêm sáng sủa của những giáo đường thời đầu nữa. Họ muốn thể hiện tài năng của mình qua những trang trí và họa tiết gân mạng phức tạp. Cửa sổ phía tây Nhà thờ chính tòa Exeter là một ví dụ tiêu biểu cho phong cách này (hình 137).

Nhiệm vụ chính của các kiến trúc sư không còn bị giới hạn vào việc xây dựng giáo đường. Ở những đô thị phồn hoa đang phát triển, có nhiều công trình thế tục khác cần được thiết kế: các tòa thị chính, phòng họp, trường đại học, cung điện, cầu đường hay cổng thành.

Công trình tiêu biểu và giành được nhiều lời khen ngợi nhất trong số đó là Dinh Tổng trấn tại Venice (hình 138), được khởi công vào thế kỷ XIV, khi Venice đang ở đỉnh cao quyền lực và thịnh vượng. Nó cho thấy bước phát triển sau này của phong cách Gothic, bất chấp sự ưa thích đặc biệt dành cho các chi tiết trang trí và họa tiết gân mạng, vẫn đạt được vẻ tráng lệ riêng.

--------------------------------

1. Geoffrey Chaucer (1342? – 1400) được coi là nhà thơ Anh vĩ đại nhất thời Trung Cổ, tác giả của The Canterbury Tales (Những câu chuyện xứ Canterbury), một bộ sưu tập các câu chuyện mà các tín đồ hành hương kể mua vui cho nhau. (NĐ)

2. Nguyên văn: “guild hall”, là những công trình ở trung tâm thị trấn, từng được các phường hội xây dựng cho các thành viên tụ họp; ngày nay được sử dụng cho các cuộc họp, các buổi biểu diễn hoặc làm văn phòng chính quyền địa phương.