BS Trương Hữu Khanh nói về 'thủ phạm' gây nỗi ám ảnh trẻ sống thực vật

Ghi nhận tại các bệnh viện nhi tuyến cuối ở TP.HCM, những ca bệnh xâm lấn do phế cầu khuẩn đang có xu hướng phức tạp hơn dưới áp lực của tình trạng kháng thuốc. Không chỉ dừng lại ở những tổn thương phổi, loài vi khuẩn này còn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các ca viêm màng não biến chứng nặng.

Bác sĩ Trương Hữu Khanh luôn ám ảnh khi trẻ phải sống thực vật do phế cầu khuẩn. Ảnh: Duy Hiệu.

“Cơn bão” kháng thuốc

Trao đổi với Tri Thức - Znews, bác sĩ Trương Hữu Khanh, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP.HCM), cho biết ngay từ tên gọi, loại vi khuẩn này đã thể hiện rõ bản chất nguy hiểm. Trong y học, "phế" nghĩa là phổi, "cầu" là cầu khuẩn. Đây chính là căn nguyên hàng đầu gây ra bệnh viêm phổi, viêm màng não từ bao đời nay. Tuy nhiên, phần lớn người dân hoàn toàn không nghĩ tới hoặc chủ quan bỏ qua.

“Phụ huynh chỉ đơn giản là không biết phế cầu khuẩn là một tác nhân cực kỳ nguy hiểm cần chủ động phòng ngừa từ sớm”, bác sĩ Khanh nói.

Đặc biệt, cộng đồng đang thiếu hụt thông tin về mối nguy từ tình trạng kháng thuốc dữ dội của loại vi khuẩn này tại Việt Nam, cũng như chưa có khái niệm rõ ràng về việc đã có vaccine phòng bệnh.

Vi khuẩn này có hơn 100 type huyết thanh khác nhau, một số type có khả năng gây bệnh xâm lấn nghiêm trọng hơn. Các type lưu hành có thể thay đổi theo thời gian. Vì vậy, phạm vi phòng ngừa liên tục được mở rộng và cập nhật từ 7 type lên đến 20 type hiện nay.

Trong thực tế điều trị, phế cầu khuẩn luôn là ác mộng đối với các bác sĩ nhi khoa lẫn các bác sĩ điều trị người lớn. Tại Việt Nam, do thói quen tự ý sử dụng kháng sinh trong cộng đồng, tỷ lệ phế cầu khuẩn kháng thuốc đã chạm mức báo động.

Bác sĩ Khanh cho hay hiện nay mỗi khi nghi ngờ hoặc phát hiện bệnh nhân nhiễm phế cầu khuẩn, đặc biệt là các thể bệnh xâm lấn sâu vào màng não hay phổi, hầu như không một bác sĩ lâm sàng nào dám đơn độc sử dụng một loại kháng sinh thông thường. Phác đồ điều trị bắt buộc phải phối hợp từ hai loại kháng sinh liều cao, thuộc nhóm đặc trị mạnh để bao vây xác suất kháng thuốc.

“Nếu vi khuẩn đã kháng thuốc, việc chữa trị cực kỳ bế tắc, bệnh nhi sẽ chuyển biến nặng rất nhanh, có khi chỉ trong vòng 24 giờ”, bác sĩ Khanh nhấn mạnh.

Bệnh nhi phải can thiệp ECMO vì phế cầu khuẩn. Ảnh: BVCC.

Thống kê dịch tễ cho thấy bức tranh rất đáng lo ngại khi phế cầu khuẩn chiếm đến 70% nguyên nhân gây viêm phổi ở trẻ em và khoảng 70-80% các ca viêm màng não.

Đáng nói, có đến 70-80% người lành khỏe mạnh mang vi khuẩn này thường trú trong vùng hầu họng. Khi thời tiết thay đổi đột ngột, nóng lạnh thất thường hoặc sau một đợt cơ thể bị virus tấn công như cúm, RSV, Adenovirus, sức đề kháng sụt giảm chính là cơ hội để phế cầu khuẩn lập tức bùng lên tấn công.

“Viêm phổi do phế cầu khuẩn điều trị rất cực, phải thở oxy, thậm chí thở máy nhưng ít để lại di chứng. Còn một khi vi khuẩn đã xâm lấn vào màng não, hậu quả để lại rất tàn khốc”, bác sĩ Khanh chia sẻ.

Bác sĩ Khanh xót xa kể về hai trường hợp lâm sàng khiến ông ám ảnh suốt đời. Trường hợp đầu tiên là một em bé hơn 3 tháng tuổi bị viêm màng não do phế cầu khuẩn kháng thuốc.

Sau nhiều ngày đêm nỗ lực cứu chữa trong phòng hồi sức tích cực, bệnh nhi giữ được mạng sống nhưng chịu di chứng não nặng nề, phải sống thực vật. Người mẹ nhìn đứa con bụ bẫm ngày nào giờ nằm bất động, chỉ biết khóc nghẹn trong đau đớn. Nỗi khủng hoảng và ân hận ấy chắc chắn sẽ theo người mẹ suốt cả cuộc đời.

Trường hợp thứ hai là một bé trai chưa đầy 5 tháng tuổi bị biến chứng áp-xe não do phế cầu khuẩn. Trên hộp sọ bé xíu của đứa trẻ, các bác sĩ buộc phải rạch 2 đến 3 đường mổ dọc ngang để dẫn lưu mủ đặc ra ngoài.

“Ngoài việc trẻ không qua khỏi thì sợ nhất là di chứng. Cứu được đứa trẻ mà nó nằm như một cục đất, không còn nhận thức thì rất đau lòng”, bác sĩ Khanh bộc bạch.

Đáng sợ là tỷ lệ di chứng chiếm tới khoảng 30% tổng số ca bệnh.

Nguồn lây vô hình ở đô thị

Theo quy luật dịch tễ, phế cầu khuẩn tấn công mạnh nhất vào hai nhóm tuổi ở hai cực của hệ miễn dịch là trẻ em dưới 5 tuổi (ngay cả trẻ sơ sinh) và người già trên 60 tuổi. Nhóm tuổi ở giữa tuy có sức đề kháng tốt nên hiếm khi phát bệnh nặng, nhưng lại là "người lành mang trùng", nguồn lây di động nguy hiểm trong cộng đồng.

Cơ chế lây truyền của phế cầu khuẩn là qua đường hô hấp, thông qua các giọt bắn khi giao tiếp trực tiếp. Điều nguy hiểm là người mang khuẩn hoàn toàn khỏe mạnh, không hề có triệu chứng ho sốt để người xung quanh phòng bị.

Tại các đô thị lớn, môi trường sống chật chội, các lớp học mầm non đông đúc, khu vui chơi khép kín là điều kiện lý tưởng để vi khuẩn phế cầu phát tán mạnh mẽ từ người này sang người khác.

Bác sĩ Khanh khuyến cáo trẻ cần được tiêm vaccine phế cầu khi đủ 6 tuần tuổi. Ảnh minh hoạ: Pexels.

Bên cạnh các thể bệnh xâm lấn nguy hiểm tính mạng như viêm màng não, nhiễm trùng huyết, phế cầu khuẩn còn gây ra gánh nặng rất lớn về chất lượng sống thông qua bệnh viêm tai giữa. Đây là thể bệnh không xâm lấn nhưng lại gây di chứng nặng nề lên thính lực của trẻ.

Trẻ bị viêm tai giữa do phế cầu khuẩn tái đi tái lại sẽ bị giảm thính lực, nghe nghễnh ngãng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng phát triển ngôn ngữ, học tập và tương lai sau này.

Trước thông tin Việt Nam đang có lộ trình đưa vaccine phế cầu khuẩn vào Chương trình Tiêm chủng Mở rộng quốc gia từ 1/7, bác sĩ Khanh nhận định đây là chủ trương đúng đắn mà các nước phát triển đã thực hiện từ lâu. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đặt mục tiêu đến năm 2030, tất cả các quốc gia đều được tiếp cận vaccine phế cầu khuẩn.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của các nước đang phát triển chính là bài toán kinh phí, bởi nguồn ngân sách quốc gia dành cho tiêm chủng mở rộng phải cân đối rất áp lực.

Do đó, bác sĩ Khanh cho rằng phụ huynh cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để chủ động phòng ngừa càng sớm càng tốt, ngay từ khi trẻ được 6 tuần tuổi. Theo bác sĩ Khanh, việc chủ động phòng ngừa từ sớm có thể giúp giảm áp lực điều trị kéo dài, chi phí chăm sóc y tế và nguy cơ biến chứng nặng ở trẻ nhỏ.