Cảnh quan “trên bến dưới thuyền”

Hai bên bờ rạch Bến Nghé từ sông Sài Gòn chảy vào Chợ Lớn từ lâu đã hình thành hệ thống bến - chợ độc đáo, gắn liền cảnh quan sông nước tự nhiên cùng với hoạt động của những nhà máy xay lúa, nhà máy rượu và những sinh hoạt khác của dân cư.

Hệ thống bến - chợ từ rạch Bến Nghé đến kênh Tàu Hủ gồm các con đường Chương Dương, Hàm Tử, Trần Văn Kiểu (phía quận 1 và quận 5 cũ), bến Vân Đồn, Bình Đông, Mễ Cốc (quận 4 và quận 8 cũ).

Bên phía quận 4 và quận 8 xưa kia là hệ thống nhà máy xay lúa gạo, lúa theo ghe tàu từ miền Tây đổ về, rồi lại theo ghe tàu xuất cảng đi nhiều nước. Dọc bến có nhiều nhà kho, nhà xưởng, văn phòng kiến trúc kết hợp Đông Tây, do người Hoa xây dựng, có nhiều nét tương đồng với những khu bến chợ ở Singapore, Malacca...

Phía quận 1 và quận 5 cũ là nơi hàng hóa nông sản từ miền Tây đổ lên thành phố và hàng hóa công nghệ phẩm từ thành phố mang về miền Tây. Chợ Bình Tây là chợ đầu mối lớn nhất phía Nam gắn liền khu vực Chợ Lớn, một trung tâm kinh tế quan trọng.

Hiện nay, Đại lộ Đông Tây được xây dựng đã đáp ứng nhu cầu giao thông và mang lại diện mạo hiện đại cho thành phố, nhưng dọc hai bên sông - cũng là dọc theo đại lộ, những ngôi nhà phố chợ cổ xưa chỉ còn lại rải rác vài căn khá chắc chắn phía quận 1 cũ. Phía quận 4, quận 8 cũ, những ngôi nhà và xưởng đã xuống cấp trầm trọng, bị phá khá nhiều.

Tuy nhiên, kênh rạch được nạo vét thông thương nên nước sạch hơn, hai bên bờ kè trồng cây trồng hoa; đường đi bộ, hệ thống cầu cho người đi bộ và xe đạp... khá khang trang.

Hàng năm, từ khoảng giữa tháng Chạp âm lịch, dọc bến Bình Đông hình thành khu chợ Tết bán hoa kiểng, trái cây theo ghe từ miền Tây lên, rồi mua hàng hóa từ Chợ Lớn chở về miền Tây..., hình ảnh đẹp và quen thuộc một thời của đô thị Sài Gòn.

Buôn bán lúa gạo ở khu Chợ Lớn năm 1925.

Sự biến đổi kiến trúc và cảnh quan

Trường hợp tuyến đường Đồng khởi (từ Nhà thờ Đức Bà đến bờ sông Sài Gòn) và Lê Lợi (từ Nhà hát Thành phố đến đường Pasteur) giai đoạn 2000 - 2015. Đây là khu lõi của trung tâm đô thị Sài Gòn - TP.HCM, tập trung các trụ sở hành chính, thương mại - tài chính lâu đời của thành phố, khu vực trung tâm kinh doanh thương mại, khách sạn, du lịch và hành chính, dịch vụ công.

Trục Đồng Khởi (từ Nhà thờ Đức Bà đến đường Lê Thánh Tôn) là nơi tập trung nhiều công trình văn hóa - lịch sử kết nối trục đường lê Duẩn với không gian rộng mở, thoáng đãng nhiều cây xanh; khu vực trung tâm lịch sử của thành phố.

Bất động sản ở đây có những giá trị độc đáo (văn hóa, xã hội, địa lý) tạo lợi thế so sánh rất lớn so với những khu vực trung tâm khác.

Từ năm 2014, khu vực này là “công trường” xây dựng đầu mối Ga Metro, tuyến đường sắt đô thị Bến Thành - Suối Tiên. Theo đó, những tuyến phố lớn sẽ được chuyển đổi dần thành khu mua sắm, hình thành khu trung tâm gồm các tuyến phố đi bộ, không có phương tiện giao thông khác ngoài Metro.

Đồng thời, việc chậm chạp trong thực hiện đầu tư hạ tầng khu đô thị mới Thủ Thiêm đã làm gia tăng áp lực phát triển đô thị đối với khu trung tâm hiện hữu của TP.HCM, nhất là khu vực này.

Việc đầu tư xây dựng các dự án hạ tầng đô thị, công trình trong khu vực phần lớn là những dự án đã tiến hành thủ tục từ những năm đầu của thập niên 2000 và bắt đầu thực hiện vào khoảng năm 2014, 2015.

Đó là những yếu tố tác động làm biến đổi nhanh chóng kiến trúc và cảnh quan khu vực này trong thời gian ngắn.