Có những lời nói tưởng chừng rất nhỏ nhưng lại khiến người nghe nhớ mãi. Một câu chê bai trước đám đông, lời nhận xét kém duyên về ngoại hình hay thái độ coi thường từ người khác có thể khiến chúng ta tức giận, xấu hổ, thậm chí liên tục nghĩ lại sự việc khi đã về nhà. Đáng nói, đôi khi người xúc phạm đã quên từ lâu, còn người bị tổn thương vẫn mắc kẹt trong cảm giác ấm ức.

Trong cuốn sách Chủ nghĩa khắc kỷ, tác giả William B. Irvine cho rằng chúng ta không thể kiểm soát hoàn toàn cách người khác đối xử với mình, nhưng có thể học cách lựa chọn phản ứng trước những điều xảy ra.

Dưới góc nhìn tâm lý học, điều này không có nghĩa là phải giả vờ không đau lòng hay chấp nhận mọi hành vi thiếu tôn trọng. Mục tiêu là không để một lời nói của người khác quyết định tâm trạng, hành động và giá trị bản thân.

Tác giả / Tác phẩm

Chủ nghĩa khắc kỷ

Tác giảWilliam B. Irvine

Nhà xuất bảnNXB Công Thương - Thái Hà Books

Chủ nghĩa khắc kỷ là cuốn sách của William B. Irvine, tập trung vào những tư tưởng của triết học Khắc kỷ và cách vận dụng chúng để đối diện với những vấn đề quen thuộc trong cuộc sống hiện đại. Thông qua các quan niệm về ham muốn, nghịch cảnh, mất mát và hạnh phúc, tác giả gợi mở cách nhìn giúp con người sống tỉnh thức hơn, bớt phụ thuộc vào những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát.

Dừng lại trước khi phản ứng

Khi bị xúc phạm, phản ứng đầu tiên của con người thường là tức giận, muốn phản bác để đối phương phải xấu hổ. Tuy nhiên, phản ứng ngay trong lúc cảm xúc dâng cao dễ khiến chúng ta nói hoặc làm những điều khó kiểm soát.

Về mặt tâm lý, khi nhận thấy mình bị đe dọa hoặc hạ thấp, não bộ có thể kích hoạt phản ứng căng thẳng. Cảm xúc mạnh khiến chúng ta chú ý nhiều hơn đến mối đe dọa và khó bình tĩnh để cân nhắc các lựa chọn.

Cảm xúc tức giận có thể khiến chúng ta tập trung vào mối đe dọa trước mắt, giảm khả năng suy xét thấu đáo và dễ phản ứng bốc đồng. Ảnh: Pexels.

Cách đơn giản nhất là tạm dừng vài giây trước khi trả lời. Bạn có thể hít vào chậm, thở ra nhẹ nhàng, thả lỏng vai và tự hỏi mình muốn đạt được điều gì: bảo vệ ranh giới, làm rõ sự thật hay chỉ muốn khiến đối phương tổn thương như cách họ đã làm với mình?

Khoảng dừng này giúp bạn có thêm cơ hội lựa chọn phản ứng thay vì hành động theo cảm xúc tức thời. Nếu đang quá tức giận, bạn có thể kết thúc cuộc trò chuyện và quay lại khi bình tĩnh hơn. Thản nhiên không phải là không có cảm xúc, mà là không để cảm xúc nhất thời hoàn toàn điều khiển hành vi.

Phân biệt lời xúc phạm với sự thật

Một chiến lược khác được William B. Irvine khuyến nghị là xem xét nội dung của lời nói thay vì lập tức tiếp nhận nó như một phán quyết về bản thân.

Chẳng hạn, khi bị nhận xét rằng mình làm việc thiếu cẩn thận, hãy tự hỏi liệu có sai sót cụ thể nào cần sửa hay không. Nếu lời phê bình có cơ sở, bạn có thể tiếp thu mà không cần biến sai lầm thành lý do để tự hạ thấp mình. Nếu đối phương chỉ dùng lời lẽ miệt thị, không đưa ra bằng chứng hoặc cố tình công kích cá nhân, bạn không cần xem đó là đánh giá đáng tin cậy.

Cùng một lời nhận xét, người nghe có thể hiểu đó là thông tin hữu ích để cải thiện bản thân hoặc xem nó như bằng chứng rằng mình vô dụng. Cách hiểu thứ hai dễ kéo theo xấu hổ, lo âu và những suy nghĩ tiêu cực kéo dài.

Khi bị xúc phạm, hãy tạm dừng trước khi phản ứng, phân biệt lời góp ý có cơ sở với sự công kích cá nhân. Ảnh: Printerest.

Vì vậy, hãy tách ba điều: điều người kia thực sự nói, phần sự thật có thể kiểm chứng và kết luận mà bạn đang tự rút ra về bản thân. Một người nói bạn thất bại trong một việc không đồng nghĩa bạn là kẻ thất bại. Một sai lầm không thể đại diện cho toàn bộ năng lực hay giá trị của một con người.

Điều này cũng không có nghĩa mọi lời xúc phạm đều phải được bỏ qua. Nếu lời nói chứa thông tin chính xác, hãy tiếp thu phần hữu ích; nếu nó sai lệch hoặc mang tính hạ nhục, bạn có quyền bác bỏ.

Đừng trao cho mọi người quyền định nghĩa mình

Một trong những lý do khiến lời xúc phạm gây tổn thương sâu sắc là chúng ta thường quan tâm đến cách người khác nhìn nhận mình. Đặc biệt, lời chê bai từ người thân, người yêu, cấp trên hoặc người mà chúng ta ngưỡng mộ có thể khiến cảm giác bị từ chối trở nên nặng nề hơn.

Nhu cầu được công nhận là điều bình thường. Con người cần sự kết nối xã hội và thường nhạy cảm với dấu hiệu bị loại trừ. Tuy nhiên, nếu lòng tự trọng phụ thuộc quá nhiều vào lời khen, sự tán thành hoặc ánh nhìn của người khác, chúng ta sẽ dễ bị dao động mỗi khi nhận phản hồi tiêu cực.

Hãy thử đánh giá bản thân dựa trên những tiêu chí tương đối ổn định hơn: mình có trung thực không, có hoàn thành trách nhiệm không, có đang cố gắng cải thiện những điểm yếu không? Ý kiến của người khác có thể cung cấp thông tin, nhưng không phải lúc nào cũng công bằng, đầy đủ hay chính xác.

Bạn cũng nên cân nhắc người đưa ra nhận xét là ai, họ có hiểu rõ vấn đề không và liệu họ có đủ chuyên môn hoặc thiện chí để góp ý. Lời phê bình từ một người có kinh nghiệm, chỉ ra vấn đề cụ thể và mong muốn giúp bạn tiến bộ đáng được cân nhắc hơn lời mỉa mai từ người không hiểu hoàn cảnh.

Ngược lại, nếu nhận xét đến từ người thường xuyên chế giễu, thao túng hoặc cố tình hạ thấp người khác, bạn không nhất thiết phải dành cho nó quá nhiều trọng lượng. Sự thản nhiên không đến từ việc tin rằng ai cũng sai, mà từ khả năng đánh giá ý kiến dựa trên căn cứ thay vì phản ứng theo cảm giác bị xúc phạm.