LTS: Hội sách Frankfurt (Đức) là một trong những sự kiện xuất bản quốc tế lớn nhất thế giới diễn ra từ ngày 7 đến 11/10. Năm nay, Du Bút, đơn vị xuất bản truyện tranh Việt Nam, mang đến 20 tác phẩm và giới thiệu catalogue hơn 50 tựa truyện tranh Việt Nam với sự đóng góp của hơn 10 đơn vị xuất bản trong nước. Tri Thức - Znews giới thiệu đến độc giả bài viết của bà Thân Trọng Thanh Quỳnh, đồng sáng lập Du Bút.

Mỗi ngày ở Hội sách Frankfurt, tôi rời khách sạn lúc 8h và trở về khoảng 21h. Lịch hẹn kín đến mức có hôm tôi phải họp xuyên bữa trưa, gặp đối tác đến tận giờ đóng cửa. Có những cuộc trò chuyện kéo dài qua hai ngày vì buổi đầu có quá nhiều thứ để nói, chưa kịp trao đổi hết.

Sau 5 ngày, tôi tự hào vì đã hoàn thành những mục tiêu đặt ra trước chuyến đi. Nhưng điều đáng giá không chỉ là những cuộc gặp hay cơ hội hợp tác mới. Tôi hiểu thêm cách một đơn vị xuất bản nhỏ có thể tìm đường ra thị trường quốc tế, cũng như những việc còn phải làm sau khi hội sách kết thúc.

Mang ra thế giới bức tranh đa dạng về truyện tranh Việt Nam

Thực ra, công việc của tôi đã bắt đầu khoảng 3 tháng trước khi Hội sách Frankfurt diễn ra. Tôi phải đọc tác phẩm, làm catalogue (danh mục sách - PV), viết bài giới thiệu bản quyền và nghiên cứu những thị trường muốn tiếp cận.

Cùng một cuốn sách nhưng không thể giới thiệu theo một cách với tất cả đối tác. Ở những thị trường quan tâm đến môi trường, tôi sẽ nhấn mạnh khía cạnh sinh thái của tác phẩm. Với những nơi có cộng đồng người Việt sinh sống đông đảo, tôi tìm cách làm rõ giá trị kết nối văn hóa. Nói chung, phải tìm những góc tiếp cận khác nhau để câu chuyện về cuốn sách phù hợp với người nghe.

Tôi cũng nghiên cứu danh sách các nhà xuất bản, đại diện bản quyền và chuyên viên tìm kiếm tác phẩm dự kiến đến Frankfurt, gửi email giới thiệu, đính kèm catalogue và mời đặt lịch hẹn. Người quen trong ngành, những mối quan hệ sẵn có, cả các đối tác chưa từng làm việc đều được tôi tìm cách kết nối.

Năm nay, Du Bút mang đến hội sách 20 tác phẩm truyện tranh Việt Nam do đơn vị xuất bản, với bản dịch tiếng Anh đã được chuẩn bị. Catalogue giới thiệu cả những sách đã phát hành trong năm lẫn các đầu sách dự kiến xuất bản năm sau.

Tôi muốn thử chào bán bản quyền ngay từ khi sách chưa hoàn thiện, thay vì đợi phát hành trong nước rồi mới giới thiệu ra nước ngoài. Nếu có thể đưa một tác phẩm đến nhiều thị trường trong cùng giai đoạn thì sao? Tôi chưa biết kết quả sẽ thế nào nhưng muốn thử ngay từ bây giờ.

Ngoài danh mục của Du Bút, tôi còn mang theo catalogue hơn 50 tựa truyện tranh Việt Nam, với thông tin do hơn 10 nhà xuất bản và đơn vị xuất bản trong nước đóng góp.

Tôi vui vì nhiều đơn vị đã cùng chung tay giới thiệu truyện tranh Việt Nam, thay vì chỉ tập trung vào danh mục riêng. Một đơn vị riêng lẻ khó có thể giới thiệu toàn bộ diện mạo truyện tranh trong nước. Khi nhiều bên cùng góp sức, chúng tôi có thể mang đến cho đối tác quốc tế một bức tranh đa dạng hơn về các tác phẩm Việt Nam.

Sự đa dạng rất quan trọng vì mỗi nước, mỗi nhà xuất bản, mỗi thị trường truyện tranh trên thế giới có “khẩu vị” rất khác nhau chứ không có công thức chung. Có nhà xuất bản tìm kiếm những tác phẩm có màu, như vậy truyện tranh trắng đen của chúng ta sẽ gặp bất lợi. Có nhà xuất bản tìm kiếm phong cách “khác manga” vì họ tìm lối đi riêng, tìm cách xây dựng dòng sản phẩm mới chứ không muốn đối đầu với thị trường manga quá mạnh. Có nhà lại mong có những tác phẩm tuy dùng thủ pháp kể chuyện manga nhưng có thêm những yếu tố văn hóa bản địa trong đó vì họ đang mở rộng dòng manga quốc tế, các độc giả yêu cầu những câu chuyện manga ngoài Nhật Bản (“manga” ở đây được hiểu là phong cách vẽ truyện tranh Nhật Bản chứ không chỉ truyện tranh có nguồn gốc Nhật Bản).

Việc có một kho sản phẩm đa dạng, đáp ứng nhiều nhu cầu quan trọng hơn là chỉ tập trung vào một phong cách, nội dung nhất định. Tôi cũng muốn thể hiện thông điệp truyện tranh đương đại Việt Nam đa dạng, sáng tạo và đầy cá tính - chứ không chỉ là bản sao của một nền truyện tranh nào khác.

Một điều khác khiến tôi xúc động là gặp những người gốc Việt thuộc thế hệ thứ hai, thứ ba muốn học tiếng Việt và tìm lại cội nguồn thông qua truyện tranh. Với họ, một quyển truyện còn có thể trở thành cầu nối với ngôn ngữ và văn hóa của gia đình.

Câu hỏi lớn cho truyện tranh Việt Nam

Tại Frankfurt, tôi tìm kiếm cơ hội theo ba hướng là tìm đại diện bản quyền tại những thị trường chưa thể tiếp cận trực tiếp, tìm đối tác phân phối sách ở nước ngoài và kết nối với các nhà xuất bản quan tâm đến đời sống văn hóa, truyện tranh Đông Nam Á.

Ngoài lịch hẹn đã lên từ trước, nhiều đại diện bản quyền và chuyên viên tìm kiếm tác phẩm còn chủ động ghé bàn làm quen. Mỗi ngày, tôi phải giới thiệu đi giới thiệu lại mình là ai, đại diện cho đơn vị nào, truyện tranh Việt Nam có gì hay và những tựa sách nào phù hợp với nhu cầu của họ.

Tôi cũng tham gia hai tọa đàm. Phiên đầu tiên diễn ra ngay ngày đầu hội sách, lúc tôi còn chưa tỉnh ngủ mà đã phải trình bày số liệu xuất bản, so sánh mức tăng giảm và giải thích các xu hướng. Tôi khá run, nhưng đây cũng là cơ hội để giới thiệu câu chuyện của truyện tranh Việt Nam với những người làm nghề quốc tế.

Phiên thứ hai là thảo luận về điều gì làm truyện tranh Đông Nam Á khác biệt - một tọa đàm thú vị và bổ ích, tôi trực tiếp trao đổi tình hình xuất bản, xu hướng đọc, các thói quen, hành vi của độc giả và những chiến thuật quảng bá truyện tranh nội địa sao cho thành công và bền vững.

Truyện tranh Nhật Bản (manga) chiếm lĩnh thị trường không chỉ là câu chuyện riêng của Việt Nam, mà còn là tình hình chung tại Philippines, Singapore… và mỗi nhà hoạt động vì truyện tranh bản địa đều có những sáng kiến, thử nghiệm, giải pháp để trao quyền cất tiếng nói cho tác giả địa phương. Bước tiếp theo sau tọa đàm này là những kết nối quốc tế và chuyến trao đổi, tham gia lễ hội tại các nước để văn hóa truyện tranh từng nước được biết đến nhiều hơn.

Sau hội sách, khoảng hơn 20 đối tác đã bày tỏ sự quan tâm đến một số tác phẩm. Tôi cũng tìm được đại diện bản quyền cho ba tác phẩm tại thị trường châu Âu và Tây Á, dự kiến hoàn tất hợp đồng sau hội sách. Bên cạnh đó, tôi giới thiệu catalogue đến các đối tác tiềm năng, trong đó có đại diện Naver Webtoon và Chủ tịch Hiệp hội Xuất bản Nhật Bản. Du Bút cũng kết nối với các đơn vị phân phối sách số.

Tất nhiên, có người quan tâm chưa có nghĩa là bán được bản quyền. Sau hội sách, công việc còn lại là gửi bản thảo, trao đổi điều khoản, chờ đối tác thẩm định và đưa ra quyết định. Tôi dự kiến dành những tuần tiếp theo để theo sát các mối liên hệ mới, sau khi đã giới thiệu tác phẩm đến hơn 30 đối tác.

Bán bản quyền là một hành trình dài, phụ thuộc vào quan hệ cá nhân, tình hình kinh tế của từng thị trường, kế hoạch mở rộng danh mục sách và mức độ sẵn sàng đầu tư cho những tác phẩm đến từ các nền xuất bản còn xa lạ như Việt Nam.

Vì vậy, tôi nghĩ các tác giả và biên tập viên Việt Nam nên tránh FOMO (Fear of missing out - Tạm dịch: Nỗi sợ bỏ lỡ) khi thấy người khác bán được bản quyền còn mình thì chưa. Điều tôi luôn quan tâm là trả lời được câu hỏi: “Vì sao phải mạo hiểm đầu tư cho truyện tranh Việt Nam mà không phải nước khác?”. Chúng ta cần có câu trả lời thuyết phục từ chính giá trị của tác phẩm.

Nếu muốn hành trình bán bản quyền thành công và bền vững, cần sự chung tay của nhiều hơn một đơn vị. Đặc biệt là các chính sách hỗ trợ để các đơn vị xuất bản có thể tiếp tục hiện diện tại những hội chợ bản quyền lớn như Frankfurt và tiếp tục kết nối, thắt chặt các mối quan hệ.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh dịch thuật từ tiếng Việt sang tiếng Anh và các chính sách hỗ trợ xuất bản dành cho nhà xuất bản nước ngoài. Có thể các quỹ hỗ trợ không nhiều nhưng nó thể hiện thiện chí muốn mang tác phẩm ra thế giới và giúp đỡ phần nào những quyết định đầu tư mang tính rủi ro cao của những nhà xuất bản quốc tế.