Ấn bản được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tặng Thư viện Hoàng gia Bỉ

Trong chuyến thăm tại Thư viện Hoàng gia Bỉ vào ngày 24/10, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân Ngô Phương Ly đã trao tặng cho Thư viện Hoàng gia Bỉ ấn bản trích từ Mộc bản Triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới đã được UNESCO công nhận, cùng sách Quốc hiệu và kinh đô nước Việt trong tài liệu lưu trữ.

Hai tài liệu trao tặng này đều có giá trị lịch sử lớn, là đúc kết tri thức và tâm hồn người Việt.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân Ngô Phương Ly tặng sách cho Thư viện Hoàng gia Bỉ. Ảnh: Thống Nhất/TTXVN.

Tư liệu lịch sử được hoàng đế trực tiếp ngự lãm

Mộc bản Triều Nguyễn là loại hình tài liệu đặc biệt quý hiếm của Việt Nam và thế giới, viết bằng chữ Hán Nôm khắc ngược trên gỗ để in ra thành sách, được dùng phổ biến ở thời kỳ phong kiến Việt Nam và còn được lưu giữ tới nay. Mộc bản phổ biến dưới Triều Nguyễn bởi triều đình đã cho khắc nhiều bộ sách sử và các tác phẩm văn chương để ban cấp cho các nơi.

Theo Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV, các vua nhà Nguyễn đặc biệt chú trọng đến việc biên soạn lịch sử, bởi thông qua sử học có thể ổn định xã hội, cố kết nhân tâm, từ đó củng cố, nâng cao vai trò dòng tộc cũng như vị trí của vương triều.

Năm 1811, Vua Gia Long đã cho thành lập Sử cục, cơ quan tiền thân của Quốc Sử quán, đồng thời xuống chiếu: "Nay soạn Quốc triều thực lục, phàm sự tích cũ cần phải tìm xét rộng rãi để sẵn mà tham khảo".

Năm 1820, ngay sau khi lên ngôi, Vua Minh Mạng đã xuống chiếu cho tìm sách vở còn sót lại và thành lập Quốc Sử quán. Cơ quan này được giao trọng trách thực hiện việc biên soạn, khắc in và bảo quản các bộ chính sử, chính văn của triều đình. Trong hơn 100 năm tồn tại, Quốc Sử quán đã biên soạn được nhiều bộ sách có giá trị như Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam nhất thống chí, Minh Mệnh chính yếu và rất nhiều tác phẩm sử học khác.

Như vậy, việc biên soạn và khắc in Mộc bản dưới Triều Nguyễn được các đời vua coi trọng, nhằm lưu truyền chính sử, chính sách, pháp luật của triều đình đến với dân chúng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân đã trao tặng ấn bản trích từ Mộc bản Triều Nguyễn và một số cuốn sách cho Thư viện Hoàng gia Bỉ. Ảnh: VOV.

Triều đình đã thiết lập một bộ máy biên tập, đứng đầu chịu trách nhiệm thi hành là những bậc văn võ đại thần đầu triều, bên cạnh đó còn có những quy chế nghiêm ngặt trong việc soạn thảo, san khắc, in ấn và tuyển chọn thợ khắc - theo thông tin trên trang Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV. Việc biên soạn mỗi bộ chính sử thường kéo dài hàng thập kỷ, trải qua nhiều đời, tốn nhiều công sức và trí tuệ của các sử thần. Mỗi tác phẩm từ khi biên soạn cho đến khi khắc in cũng đều phải theo mệnh lệnh của vua.

Trong các lời dụ phê chuẩn bản thảo đem đi khắc in, vua cũng phải viết là “kính cẩn cho khắc in nộp vào kho sách", các sử thần đều phải tỏ lòng kính ngưỡng vì đây là sách của triều đình. Mộc bản luôn được bảo quản trong điều kiện tốt nhất của triều đình.

Còn dẫn theo thông tin từ Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, gỗ dùng làm ván khắc mộc bản triều Nguyễn cũng đặc biệt, là gỗ thị, gỗ lê, gỗ táo hay gỗ cây nha đồng, vừa mềm, vừa mịn, thớ gỗ trắng, sáng ngời như ngà voi. Nét chữ khắc trên mộc bản tinh xảo và sắc nét.

Tài liệu mộc bản triều Nguyễn có nhiều giá trị về mặt nội dung, đặc tính về phương pháp chế tác. Những tài liệu này chỉ những người có trách nhiệm và thẩm quyền làm việc tại Quốc sử quán mới được tiếp xúc và làm việc với chúng.

Nội dung của khối tài liệu mộc bản triều Nguyễn rất phong phú và đa dạng, phản ánh mọi mặt về xã hội Việt Nam dưới triều Nguyễn.

Riêng về mặt lịch sử, khối tài liệu mộc bản này chứa 30 bộ sách gồm 836 quyển, ghi chép về lịch sử Việt Nam từ thời Hùng Vương dựng nước cho đến triều Nguyễn. Đây là nguồn tư liệu đáng tin cậy và có tính chính xác cao. Trong hơn 34.619 tấm mộc bản, có một bản khắc bài Nam quốc sơn hà. Đây là bản khắc gỗ cổ nhất bài thơ Nam quốc sơn hà còn lại cho đến ngày nay.

Ghi chép thay đổi quốc hiệu, kinh đô

Các mộc bản chứa bộ quốc sử các triều đại cũng ghi chép mỗi lần có thay đổi quốc hiệu và kinh đô trong lịch sử, theo nội dung cuốn sách Quốc hiệu và kinh đô nước Việt trong Mộc bản Triều Nguyễn - Di sản tư liệu Thế giới (NXB Thế giới).

Quốc hiệu là tên chính thức được dùng trong quan hệ ngoại giao, pháp lý, thương mại... biểu thị tính chính thống của một vương triều hay chính phủ. Quốc hiệu cũng thể hiện quốc thể, chủ quyền lãnh thổ, thể chế chính trị của một dân tộc trên trường quốc tế. Cùng với quốc hiệu, kinh đô cũng luôn có vị trí quan trọng, là nơi trú đóng của chính quyền trung ương, nơi các hoàng đế và bá quan văn võ điều hành đất nước và tiếp đón, làm việc với các phái đoàn ngoại quốc.

Trước sự quan trọng của quốc hiệu và kinh đô, các triều đại ở Việt Nam trong lịch sử có những lần thay đổi tên nước, chọn nơi định đô mới với mong ước về một đất nước thịnh vượng, vững bền. Các thay đổi này được ghi chép trong các bộ quốc sử của các triều đại, mà bản khắc được lưu giữ trên các mộc bản.

Những mộc bản ghi chép về quốc hiệu và kinh đô này là nguồn sử liệu tin cậy để khảo cứu, đối chiếu, phục vụ cho việc nghiên cứu lịch sử Việt Nam trên nhiều lĩnh vực.

Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV nhận định hiện nay, trên thế giới hiếm có những tài liệu mộc bản khắc in các tác phẩm chính văn, chính sử, có xuất xứ từ triều đình phong kiến như khối tài liệu này. Ngoài giá trị về mặt sử liệu, tài liệu mộc bản đánh dấu sự phát triển của nghề khắc in ở Việt Nam.

Năm 2009, UNESCO đã công nhận Mộc bản Triều Nguyễn là Di sản tư liệu thế giới. Đây chính là sự vinh danh của quốc tế với những giá trị mà khối tài liệu mộc bản lưu giữ.