Kể từ bước đột phá gây chấn động của DeepSeek, Kimi K3 - AI mới nhất của Trung Quốc lại gây chấn động toàn ngành AI. Mô hình mở với 2.800 tỷ tham số này có hiệu năng gần bằng các hệ thống tiên tiến nhất từ OpenAI và Anthropic.
Cụ thể, K3 đạt hiệu suất tiệm cận các hệ thống AI hàng đầu như GPT-5.6 Sol của OpenAI và Claude Fable 5 của Anthropic trong nhiều bài đánh giá chuẩn (benchmark), qua đó tiếp tục thu hẹp khoảng cách giữa các mô hình AI của Trung Quốc và Mỹ.
Một lần nữa, mô hình AI từ một startup của Trung Quốc lại khiến Thung lũng Silicon vướng vào một cuộc tranh luận gay gắt về cách thức tạo ra phần mềm trí tuệ nhân tạo.
Mã nguồn mở cho toàn cầu
Không giống như phần lớn các mô hình độc quyền của Mỹ, Kimi K3 được phát hành dưới dạng mã nguồn "mở trọng số" (open-weight). Điều này cho phép các nhà phát triển trên toàn cầu tự do tải xuống, tinh chỉnh và chạy trực tiếp trên máy chủ của riêng họ mà không phải trả phí, qua đó tiếp cận thị trường toàn cầu một cách dễ dàng hơn.
 |
| Mô hình Kimi K3 đang gây sốt toàn cầu với hiệu năng gần bằng các hệ thống tiên tiến nhất từ OpenAI và Anthropic. Ảnh: SCMP. |
Trong tên gọi này, "Weight", hay trọng số, là tập hợp các tham số được hình thành trong quá trình huấn luyện, quyết định cách mô hình xử lý dữ liệu đầu vào và tạo ra kết quả.
Khi các chuyên gia công nghệ đề cập đến khái niệm "mở trọng số", tức muốn đề cập đến các phép tính, hay các quy tắc chi phối hệ thống AI là công khai.
Khi dùng một AI mở trọng số, người dùng có thể điều chỉnh các quy tắc đó để phù hợp với nhu cầu riêng, chẳng hạn như tập trung hệ thống AI vào một lĩnh vực cụ thể như nghiên cứu y học hoặc an ninh mạng.
Cách tiếp cận này khác với dịch vụ AI đóng, nơi mô hình vẫn được vận hành trên hệ thống của nhà cung cấp và người dùng chủ yếu truy cập thông qua ứng dụng hoặc giao diện lập trình. Nếu trọng số không được công khai, mọi người phải sử dụng hệ thống AI theo đúng cách mà nhà sản xuất đã thiết kế.
Thực tế, Kimi K3 hay các mô hình AI mở trọng số khác không hoàn toàn "mở". Trong ngành phần mềm, mã nguồn mở có một định nghĩa rành mạch: Mã nguồn được công khai để sử dụng, sửa đổi và phân phối lại tự do.
 |
| Kimi và DeepSeek đều là những mô hình AI nổi bật của Trung Quốc, với điểm chung là cho phép người dùng tùy chỉnh kết quả đầu cuối. Ảnh: The Telegraph. |
Tuy nhiên, một mô hình AI phức tạp hơn thế, và rất hiếm có hệ thống nào có thể thực sự mở mã nguồn theo nghĩa này.
Thay vào đó, các công ty sẽ lựa chọn kiểu mở trọng số. Cách này giúp người dùng vẫn tự do tiếp cận các tham số cuối cùng, nhưng các thành phần cốt lõi như dữ liệu huấn luyện, mã nguồn, kiến trúc mô hình và phương pháp cấu hình của mô hình AI vẫn được giữ kín.
Nhờ đó, một mô hình AI mở trọng số có đủ hiệu năng và sự linh hoạt để công ty có thể kiếm tiền từ nó. "Một bộ trọng số miễn phí không có nghĩa là một dịch vụ AI miễn phí. Một công ty có thể miễn phí mô hình trọng số mở, trong khi vẫn kiếm tiền từ các tầng khác của hệ thống", Chinmayi Sharma, giáo sư tại trường luật Fordham giải thích.
Chiến lược hệ sinh thái
Theo The Verge, việc các startup AI của Trung Quốc công khai mô hình của họ là một vũ khí cạnh tranh sắc bén. Một mô hình AI mở trọng số có thể thu hút hàng loạt công ty và nhà phát triển sử dụng nó, từ đó hình thành toàn bộ một hệ sinh thái công cụ và hạ tầng xoay quanh.
Adina Yakef, nhà nghiên cứu tại Hugging Face, cộng đồng AI mã nguồn mở lớn nhất thế giới, cho biết nhiều mô hình được tung ra với giấy phép rất thoáng. Điều này giúp các doanh nghiệp khác dễ dàng lấy về sử dụng, sửa đổi và tích hợp vào sản phẩm thương mại mà không gặp rắc rối pháp lý.
Dựa trên nghiên cứu của OpenRouter, các hệ thống AI mã nguồn mở của Trung Quốc đã mở rộng từ mức thị phần hàng tuần từ chỉ 1,2%, lên gần 1/3 tổng mức sử dụng trong một số tuần trên nền tảng này.
Tuy nhiên, điều này tạo ra một bài toán hóc búa cho các "gã khổng lồ" AI của Mỹ. Nếu một thế hệ nhà phát triển bắt đầu xây dựng công cụ xoay quanh các mô hình mở mạnh mẽ như Kimi K3, trọng tâm của ngành có thể dịch chuyển khỏi các nền tảng độc quyền như Gemini, Claude và ChatGPT.
Thực tế, đã có những dấu hiệu đầu tiên cho thấy một số công ty Mỹ đang chuyển hướng sang các mô hình Trung Quốc có chi phí rẻ hơn. Ngoài ra, sự trỗi dậy của các mô hình mở từ Trung Quốc đang gây áp lực lớn lên các nhà cung cấp mô hình đóng như OpenAI và Anthropic ngay từ nội bộ ngành.
 |
| Một liên minh gồm 25 công ty công nghệ đồng loạt ký vào một bức thư ngỏ kêu gọi Chính phủ Mỹ tiếp tục ủng hộ AI mở trọng số thay vì áp đặt các hạn chế mới. Ảnh: Yahoo Tech. |
Viễn cảnh nước Mỹ có thể hạn chế quyền truy cập vào AI mở trọng số đã vấp phải sự phản đối gay gắt. Một liên minh gồm 25 công ty công nghệ, bao gồm IBM, Microsoft, Meta, Nvidia, Perplexity và Palantir đã công bố một bức thư ngỏ thúc giục các nhà hoạch định chính sách tránh các "hạn chế vội vàng".
Theo các công ty này, mô hình AI mở trọng số là yếu tố sống còn để đảm bảo vị thế dẫn đầu của Mỹ và ngăn chặn sức mạnh công nghệ bị "tập trung vào tay một số ít người". Đáng chú ý, Google, OpenAI và Anthropic, 3 ông lớn trong lĩnh vực AI đều vắng mặt trong danh sách này.
New York Times nhận định đây sẽ là cuộc đua mới về AI và người chiến thắng sẽ nắm quyền kiểm soát công nghệ này.
Anthropic và OpenAI, hai phòng thí nghiệm AI hàng đầu, đã chi hàng tỷ USD để phát triển các mô hình AI tiên tiến. Hầu hết trong số đó là mô hình đóng, nghĩa là các công ty này không chia sẻ bất cứ thông tin nào về cách thức tạo ra chúng.
Không dễ để các ông lớn trong ngành phải nhượng bộ và công khai mô hình AI tiên tiến nhất của họ. Trong khi đó, các công ty AI Trung Quốc đang tiếp tục phát huy thành công của DeepSeek và dần thu hẹp khoảng cách với đối thủ Mỹ.
Dùng ChatGPT thế nào để không tạo ra nội dung vô tri
Sự phát triển của AI mở ra nhiều tiềm năng nhưng cũng có không ít mối lo đối với ngành xuất bản, đặc biệt là nhóm tác giả viết sách.
Các tác giả sách cần phải chấp nhận sự vươn lên của AI, sử dụng chúng như một "siêu trợ lý" thay vì chối bỏ trào lưu. Chia sẻ với Tri thức - Znews, nhiều cây viết cho rằng người làm sách vẫn có thể đứng vững trong thời đại AI nếu biết cách tận dụng sức mạnh của trí tuệ nhân tạo.
