'Xuất bản Việt Nam đang tiệm cận dần với thế giới'

Chỉ thị 04-CT/TW (Chỉ thị số 04) vừa ban hành đã định vị lại ngành xuất bản như một trụ cột của nền kinh tế tri thức và công nghiệp văn hóa Việt Nam. Với những quan điểm đột phá mang tính chiến lược cho ngành xuất bản, Chỉ thị 04 mở rộng không gian cho xuất bản hiện đại, khơi thông nguồn lực nhằm phát triển kinh tế xuất bản, định vị xuất bản như một công cụ giáo dục, góp phần lan tỏa văn hóa đọc toàn dân.

Chia sẻ với Tri thức - Znews, bà Nguyễn Thị Mỹ Linh - Phó Vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, đã lý giải những điểm trọng tâm của Chỉ thị số 04, đi sâu vào các nội dung chỉ đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản.

Vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Tống Văn Thanh (thứ ba từ trái qua) và Phó vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Nguyễn Thị Mỹ Linh (thứ tư từ trái qua) trong buổi làm việc với đơn vị xuất bản nước ngoài.

“Xuất bản là thước đo trình độ dân trí và tầm vóc văn hóa của một quốc gia”

- Thưa bà, đâu là những trụ cột trong quan điểm chỉ đạo theo Chỉ thị số 04 vừa được ban hành?

- Chỉ thị số 04-CT/TW về Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới của Ban Bí thư Trung ương đã xác định rõ quan điểm chỉ đạo của Đảng: “Xuất bản là một lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và nhân dân”, “sáng tạo và truyền bá các giá trị văn hóa, tinh thần”; “xây dựng và bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia”; “tạo lập giá trị xã hội, dẫn dắt, định hướng thẩm mỹ, nâng cao dân trí và phát triển văn hóa”; “xây dựng, bảo vệ, phát huy giá trị và phẩm cách con người Việt Nam toàn diện.

Những nội dung này cũng đồng bộ với chính sách phát triển kinh tế tăng trưởng 2 con số, hay nội dung của Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam. Theo tôi, việc đưa ra nội dung “xuất bản xây dựng và bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia, tạo lập giá trị xã hội” thể hiện vai trò to lớn của xuất bản. Xuất bản chính là thước đo trình độ dân trí và tầm vóc văn hóa của một quốc gia. Quốc gia nào có sản phẩm tri thức lên ngôi được coi như một quốc gia văn minh và phát triển. Bởi xuất bản cũng chính là kho tàng lưu giữ các hệ giá trị, tư tưởng, lịch sử và quá trình phát triển của một dân tộc.

Xuất bản chính là thước đo trình độ dân trí và tầm vóc văn hóa của một quốc gia. Quốc gia nào có sản phẩm tri thức lên ngôi được coi như một quốc gia văn minh và phát triển.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Linh

Trụ cột thứ hai của xuất bản là văn hóa đọc. Chỉ thị số 04 nêu “Phát triển văn hóa đọc, lấy người đọc là trung tâm, là mục tiêu của hoạt động xuất bản”. Để phát triển văn hóa đọc, nhiều năm qua Đảng, và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách thúc đẩy văn hóa đọc trong xã hội, cộng đồng, trường học, thư viện, tạo nhiều kết quả rõ nét.

Để tạo cú hích mạnh mẽ cho hoạt động văn hóa đọc, khuyến khích toàn dân đọc sách, học tập, nâng cao tri thức, hoàn thiện mỗi cá nhân trong gia đình, xã hội và cao hơn là năng lực, trình độ công dân của quốc gia đó, Chỉ thị 04 yêu cầu phải hình thành các thiết chế văn hóa tạo không gian văn hóa đọc, học tập, sáng tạo trong cộng đồng. Từ trung ương đến mỗi tỉnh thành cần có thư viện lớn, trung tâm phát hành quy mô, hiện đại gắn với chuyển đổi số.

Thư viện không thể chỉ là nơi lưu trữ sách mà phải là một không gian văn hóa, thiết chế văn hóa lớn, là nơi có thể sáng tạo các sản phẩm nội dung bao gồm cả sản phẩm truyền thống và sản phẩm số, tăng tính tương tác, trải nghiệm và giải trí, nâng cao đời sống hưởng thụ văn hóa, tinh thần cho tất cả thành phần xã hội, từ người già tới trẻ nhỏ, phụ nữ, thanh thiếu niên học sinh, sinh viên,… đều có thể tới thư viện, tham gia vào các hoạt động đọc, sản xuất nội dung. Chỉ thị số 04 hướng tới việc đồng bộ các thiết chế phát triển văn hóa đọc này.

Đồng thời, để văn hóa đọc được xây dựng ngay từ trong nhà trường, Chỉ thị số 04 cũng xác định “xuất bản là công cụ chủ đạo trong giáo dục, đào tạo”, đưa tiết đọc sách vào cấp tiểu học, cấp trung học cơ sở. Tiết đọc trong trường giúp xây dựng thói quen, kỹ năng đọc cho học sinh từ sớm, hình thành nhân cách cho giới trẻ từ tuổi đi học cho đến lúc trưởng thành. Điều này cũng tương hỗ cho một mục tiêu khác của xuất bản là “xây dựng, bảo vệ, phát huy giá trị con người Việt Nam đáp ứng nhu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới”.

Về mặt phát triển kinh tế xuất bản, Chỉ thị số 04 nêu ra các nội dung: “Xuất bản trở thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển, giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị”; “xuất bản là một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa”. Trong nền công nghiệp này, Đảng và Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc định hướng và kiến tạo hoạt động xuất bản thông qua cơ chế, chính sách đầu tư; thúc đẩy hợp tác công tư, phát triển mạnh mẽ công nghệ và hạ tầng số nhằm hướng đến việc xuất bản đóng góp vào GDP thông qua chuỗi giá trị từ sáng tạo đến dịch vụ văn hóa; tạo tiền đề cho nền kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo.

Thêm nữa, muốn phát triển công nghiệp văn hóa từ sách chúng ta cần thay đổi tư duy từ làm sách thuần túy sang khai thác giá trị nội dung đa nền tảng. Đây là quá trình biến tri thức từ trang giấy trở thành hàng hóa dịch vụ văn hóa có giá trị gia tăng, có sức cạnh tranh và xuất khẩu đi nước ngoài.

Chỉ thị cũng hướng tới việc đẩy mạnh hợp tác giao lưu quốc tế, coi xuất bản là công cụ ngoại giao văn hóa, là công cụ quyền lực mềm để khẳng định, lan tỏa, quảng bá hình ảnh, đất nước, giá trị con người Việt Nam ra bên ngoài, cũng như cách chúng ta đang hội nhập với thế giới.

- Chỉ thị đặt ra các mục tiêu cụ thể cho ngành xuất bản tới năm 2030, tầm nhìn tới năm 2045. Bà nhận định đâu là mục tiêu quan trọng nhất?

- Chỉ thị đặt mục tiêu tới năm 2030, Việt Nam “xây dựng hệ thống xuất bản tinh gọn, mạnh, chất lượng, hiện đại hóa”. Những từ khóa này đã bao hàm toàn bộ quy trình, vai trò, vị thế của xuất bản.

“Tinh gọn, mạnh” là để hướng đến chất lượng, chúng ta không chạy theo số lượng mà tập trung vào những công trình, tác phẩm có giá trị tư tưởng, nghệ thuật và khoa học, giải trí cao để thực hiện công nghiệp văn hóa như phim ảnh, game show từ nội dung sách. Muốn vậy phải có những mô hình mới đổi mới, sáng tạo, vận hành phù hợp ở trong nước và quốc tế để có thể hợp tác đối đẳng như trao đổi tác quyền, học thuật, văn hóa và các giá trị khác; hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông mạnh, đa nền tảng, đa sản phẩm để có thể “đi được bằng nhiều chân”.

Từ khóa “chuyên nghiệp”, “hiện đại hóa” chính là câu chuyện đổi mới quy trình, công nghệ và tư duy quản lý, chuyển đổi số. Đây là yêu cầu bắt buộc, từ khâu biên tập tới khâu sản xuất, in, phát hành (sách điện tử, audio book, nền tảng số). Các sản phẩm xuất bản cần tìm cách để đưa lên các sàn thương mại điện tử nhằm giao dịch bản quyền, IP.

Hệ thống xuất bản thực hiện đủ những từ khóa này sẽ trở thành một ngành xuất bản tiệm cận với các nền xuất bản quốc tế.

Một trong những đòi hỏi lớn nhất từ nay tới năm 2030 là nhiệm vụ chuyển đổi số được sâu rộng, đầu tư phát triển hạ tầng, nền tảng công nghệ để đáp ứng được yêu cầu hội nhập quốc tế, đáp ứng nhu cầu đọc nhanh, tiện lợi cũng như tính giải trí của bạn đọc.

Nếu như xuất bản không thực hiện chuyển đổi số, đầu tư xây dựng dữ liệu nội dung số, e rằng chúng ta sẽ bị tụt lùi. Bởi vậy, đây là một trong những yêu cầu rất cấp thiết của giai đoạn từ nay tới năm 2030.

Dư địa phát triển của xuất bản Việt Nam

- Chỉ thị xác định rằng “Xuất bản là hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị”. Xuất bản tới đây sẽ không chỉ thu hẹp trong mảng sách mà còn nằm trong mối liên hệ với công nghiệp nội dung. Bà đánh giá định hướng này sẽ mở ra cơ hội thế nào cho ngành?

- Đây là một nhận định mang tính đột phá về tư duy từ xuất bản truyền thống sang xuất bản số - đa phương tiện. Xuất bản trở thành nguồn dữ liệu đầu vào (Input) cho mọi loại hình sản phẩm văn hóa khác như báo, tạp chí, truyền hình, phim ảnh và các sản phẩm nội dung số khác theo hướng đa nền tảng.

Các sản phẩm này sẽ chạm đến việc ngại đọc, thích xem và nghe sang nghiện nội dung; trải nghiệm từ văn hóa đọc sang văn hóa nghe, nhìn, thưởng thức tri thức, thông tin, văn hóa. Sản phẩm của xuất bản sẽ hiện diện ở mọi nơi, mọi lúc trong phòng làm việc, gia đình, trên xe hơi, phòng gym hay không gian ảo... Các sản phẩm của xuất bản tới đây không chỉ phát hành theo cách truyền thống mà phải được giao dịch nhiều hơn trên sàn thương mại điện tử, giao thương với các nước,...

Nói như vậy để thấy xuất bản không thể chỉ gói gọn ở câu chuyện xuất bản, in, phát hành. Từ định hướng của Chỉ thị, có thể thấy xuất bản sẽ là giá trị cốt lõi để phát triển nhiều lĩnh vực khác: “Xuất bản là hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị” hay “trái tim của nền kinh tế sáng tạo”.

Bằng kinh nghiệm nghiên cứu trong nước và quốc tế, tôi thấy rằng để sản phẩm văn hóa đứng được trong thị trường và giao lưu hợp tác quốc tế, sản phẩm phải có nhiều “chân rết”. Sản phẩm liên kết và liên thông được sang nhau sẽ tăng giá trị, giảm đầu tư trong chi phí sản xuất, vận hành, làm thế nào để sản phẩm văn hóa đó đến được công chúng bạn đọc, người nghe, người xem nhanh nhất là mục tiêu lớn của Chỉ thị.

Xuất bản sẽ là giá trị cốt lõi để phát triển nhiều lĩnh vực khác: “Xuất bản là hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị” hay “trái tim của nền kinh tế sáng tạo”.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Linh

Theo Chỉ thị, các cơ quan liên quan sẽ phối hợp nghiên cứu, xây dựng sàn thương mại điện tử dành cho các sản phẩm IP. Đây cũng là một nhiệm vụ quan trọng với ngành xuất bản sắp tới. Tại sàn giao dịch điện tử này, ta có thể đưa sản phẩm IP trong nước ra quốc tế, đồng thời đưa sản phẩm IP quốc tế vào Việt Nam. Tương tác, trao đổi mua bán diễn ra nhanh hơn việc phải thông qua các hoạt động hội chợ, hay qua các đoàn ra nước ngoài. Chi phí giảm, các đơn vị cũng tăng sự chủ động trong kế hoạch xuất bản cho các sản phẩm này.

- Hiện nay, nhiều đơn vị xuất bản rất quan tâm tới mô hình tập đoàn xuất bản - truyền thông được nhắc tới trong Chỉ thị. Bà có thể giải thích rõ hơn về chiến lược để xây dựng các tập đoàn này?

- Đây là một nội dung quan trọng của Chỉ thị trong việc xác lập mô hình, phát triển chiến lược của ngành xuất bản trong tời gian tới. Căn cứ những mục tiêu, nội dung đã được chỉ rõ trong Chỉ thị, cơ quan quản lý sẽ tham mưu, nghiên cứu để xây dựng mô hình phù hợp trong nước và thực hiện được hợp tác quốc tế, thúc đẩy ngành phát triển theo hướng tập đoàn, tổ hợp. Trước mắt, có thể phát triển khoảng 3-4 mô hình tập đoàn xuất bản - truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm chủ lực, trong đó có một tập đoàn thực hiện chức năng đối ngoại chiến lược quốc gia với nhiệm vụ tuyên truyền, hợp tác, trao đổi.

Trong mô hình tập đoàn hay tổ hợp này sẽ hướng đến việc có các đơn vị bên trong sản xuất đa loại hình, đa dạng sản phẩm xuất bản, để đưa sản phẩm lên đa nền tảng. Kết cấu bộ máy của mô hình tập đoàn, chiến lược của các nhà xuất bản (NXB) vì thế cũng thay đổi; cách quản trị nhân sự, tài chính, chính sách cũng sẽ thay đổi. Việc xây dựng này cần có những nghiên cứu, ý kiến của các ban, bộ, ngành, người làm trực tiếp để xem mô hình tập đoàn nào là phù hợp.

Trước mắt, có thể phát triển khoảng 3-4 mô hình tập đoàn xuất bản - truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm chủ lực, trong đó có một tập đoàn thực hiện chức năng đối ngoại chiến lược quốc gia với nhiệm vụ tuyên truyền, hợp tác, trao đổi.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Linh

Thí dụ, các nền xuất bản lớn ở Châu Á đã có nhiều mô hình tập đoàn (Trung Quốc bên cạnh chúng ta đã có nhiều tập đoàn thực hiện nội dung này). Mô hình tập đoàn cũng hướng đến có thể có các công ty con ở cả 3 khâu gồm xuất bản, in, phát hành, tạo nên chuỗi hoạt động khép kín; hay công ty con về truyền thông, hoặc hoạt động trên đa dạng các lĩnh vực khác. Tập đoàn, dù sắp xếp bộ máy thế nào đều hướng đến việc thực hiện nhiệm vụ chính trị và đáp ứng nhu cầu sản phẩm, đứng được trong cơ chế thị trường. Đó có thể là một hướng nghiên cứu tới đây cho việc xây dựng mô hình tập đoàn xuất bản - truyền thông tại Việt Nam.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Linh - Phó Vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương - tham quan gian trưng bày sách, báo chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.

- Trên thực tế, Việt Nam đã có những đơn vị hoạt động đa sản phẩm, đa nền tảng, ví dụ FAHASA, NXB Giáo dục Việt Nam. Đó có phải mô hình mà Chỉ thị nhắc tới và phát triển?

- Mô hình của NXB Giáo dục Việt Nam thực chất là mô hình công ty mẹ - con. Khi đơn vị tổng kết hoạt động 20 năm qua, họ đánh giá mô hình này bước đầu có hiệu quả, đạt giá trị kinh tế. Dù vậy, mô hình của NXB Giáo dục Việt Nam cũng là một tiền đề thuận lợi để xây dựng một tập đoàn xuất bản, truyền thông về giáo dục ở Việt Nam và giao lưu, hội nhập mạnh mẽ với quốc tế, đưa các giá trị tinh hoa của quốc tế vào Việt Nam. Cần có những nghiên cứu cụ thể hơn nữa để xác định mô hình tập đoàn nào phù hợp với hệ thống luật pháp tại Việt Nam.

- Các đơn vị xuất bản tư nhân hiện nay có đủ khả năng, tiềm lực để trở thành một tập đoàn xuất bản - truyền thông?

- Điều này sẽ căn cứ vào năng lực, nhu cầu, cũng như khả năng khai thác thị trường của họ để lựa chọn một mô hình phù hợp. Một điểm mới của Chỉ thị 04 sẽ góp phần cho sự hình thành các tập đoàn xuất bản là thúc đẩy tinh thần hợp tác công tư theo tinh thần nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, theo đó việc “triển khai mô hình lãnh đạo công-quản trị tư; đầu tư công-quản lý tư; đầu tư-sử dụng công đối với xuất bản” sẽ được khuyến khích, đẩy mạnh, hai khối công - tư sẽ đi song hành cùng nhau. Đảng, Nhà nước và các đơn vị tư nhân sẽ cùng hợp tác phát triển, cùng đồng hành để hướng đến xây dựng một xã hội văn minh, giàu mạnh về tri thức, xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình, xã hội; phát triển công nghiệp văn hóa chung của Việt Nam.

- Theo bà, kinh tế xuất bản còn những dư địa nào để phát triển hơn nữa?

- Tôi cho rằng dư địa là rất lớn. Nghị quyết 80 ghi “bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hoá và tăng dần theo yêu cầu thực tiễn”. Đây là một con số rất lớn cho ngành văn hóa, trong đó có xuất bản. Chúng ta có thể hình thành các quỹ dịch thuật, quỹ hỗ trợ xuất bản trong tổng 2% ngân sách đó để đưa xuất bản tham gia sâu hơn vào công nghiệp văn hóa và giao lưu văn hóa; hướng tới tổ chức Hội sách quốc tế ở Việt Nam và nâng cao chất lượng Giải thưởng Sách quốc gia ngang tầm khu vực.

Tiết đọc sách tự chọn là sự khuyến khích vừa đủ

- Chỉ thị số 04 đã giao Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn trong hệ thống trường từ tiểu học đến trung học cơ sở. Bà có nhận định thế nào về nội dung này trong Chỉ thị?

- Đây là một chính sách rất tốt cho quá trình hình thành trụ cột thứ hai của xuất bản là xây dựng văn hóa đọc. Trong bối cảnh xu hướng đọc sách, nhất là sách giấy đang giảm, việc đưa tiết đọc sách trở thành một tự chọn trong hệ thống trường học đã đáp ứng yêu cầu của bối cảnh hiện nay.

Tiết đọc tự chọn là sự khuyến khích vừa đủ để nhà trường đào tạo học sinh các cấp, sinh viên một cách chuyên nghiệp, trang bị bài bản cho học sinh, sinh viên kỹ năng đọc, học, kết hợp giải trí lành mạnh. Phát triển kỹ năng đọc từ sớm cũng sẽ giúp học sinh trau dồi kiến thức, hình thành nhân cách, trở thành công dân toàn cầu, đủ tự tin, bản lĩnh, trình độ để hội nhập quốc tế đồng thời, xây dựng, phát huy giá trị con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

- Theo bà, Hội Xuất bản Việt Nam có thể đóng góp thế nào để xây dựng nền xuất bản phát triển theo tinh thần của Chỉ thị?

- Hội Xuất bản Việt Nam đã thể hiện vai trò rất tốt và hiệu quả trong các hoạt động của ngành xuất bản thông qua phối hợp cùng cơ quan chỉ đạo, quản lý trong xây dựng, thúc đẩy văn hóa đọc, Giải thưởng Sách Quốc gia qua 8 kỳ trao giải và đã có một khả năng tự chủ lớn, có sự độc lập trong hoạt động. Theo tinh thần của Chỉ thị, Hội Xuất bản Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy vai trò, trách nhiệm trong phát triển ngành xuất bản và phát triển văn hóa đọc, giúp hoạt động của ngành vươn ra quốc tế. Đây là một nhiệm vụ rất quan trọng.

Theo tinh thần của Chỉ thị, Hội Xuất bản Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy vai trò, trách nhiệm trong phát triển ngành xuất bản và phát triển văn hóa đọc, giúp hoạt động của ngành vươn ra quốc tế.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Linh

Thứ hai, Hội là nơi tập hợp, chia sẻ các sản phẩm xuất bản, các hoạt động của ngành ở Việt Nam. Hội Xuất bản Việt Nam sẽ phải đẩy mạnh vai trò tập hợp, đoàn kết hội viên, phát triển hội viên cá nhân, tổ chức lớn mạnh hơn nữa, đưa vai trò của Hội vào sâu hơn các hoạt động của ngành tới đây, ví dụ hợp tác quốc tế, chuyển đổi số, đưa các sản phẩm nội dung tham gia công nghiệp văn hóa.

Hội có thể trở thành trung tâm để người làm xuất bản hội tụ, cùng có những hoạt động giao lưu, ký kết, hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm từ các tổ chức xuất bản quốc tế, cũng như đưa các hoạt động xuất bản của Việt Nam ra quốc tế một cách thuận lợi nhất.

- Xin cảm ơn bà!