Kỳ lạ thay, trong khi các sử gia thường nhanh chóng thảo luận về vai trò của khí hậu đối với sự sụp đổ hoặc suy tàn của đế chế, vương quốc và nhà nước, thì họ lại khá miễn cưỡng làm như vậy khi nói đến các kiểu hình hợp nhất, bành trướng hoặc phát triển, chẳng hạn như trong khoảng thời gian dài sau các cuộc khủng hoảng vào năm 2200 TCN.

Tất nhiên, ở một khía cạnh nào đó, điều này không có gì đáng ngạc nhiên: các khu vực chính có các khu định cư lâu dài quy mô lớn rất phù hợp về mặt môi trường và sinh thái để hỗ trợ người dân và quan trọng nhất là tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của họ - thông qua việc tăng diện tích đất canh tác hoặc thông qua các biện pháp can thiệp chuyên sâu hơn như tưới tiêu và đào kênh.

Môi trường bệnh tật ôn hoà cũng là một yếu tố quan trọng tạo điều kiện cho sự mở rộng dân cư và ngược lại, giải thích tại sao các khu vực khác không phát triển mạnh mẽ như Lưỡng Hà, sông Nile, một phần Trung Quốc và sườn tây bắc Nam Mỹ trong thiên niên kỷ sau năm 2200 TCN.

Hiện tượng thiên nhiên cực đoan tạo ra dịch bệnh nguy hiểm. Ảnh: Futura Science.

Ở Đông Nam Á và nhiều vùng ở Tây Phi, bệnh sốt rét đóng vai trò như một lực cản đối với quy mô dân số, cũng như tình trạng thiếu hạt giống, ngũ cốc và thực phẩm vốn rất quan trọng ở những nơi khác.

Trong trường hợp của vùng châu Phi xích đạo, một vòng luẩn quẩn phát triển cùng với những cuộc di cư của người Bantu bắt đầu vào khoảng năm 1500 TCN: mặc dù việc sử dụng chuối (banana) và chuối nấu (plantain) cho phép các khu định cư lâu dài được mở rộng hơn cả về địa lý và nhân khẩu, nhưng chúng đã trở thành trung tâm lây nhiễm bệnh sốt rét, tạo ra tác động tương tự như cái gọi là "mộ người da trắng" xuất hiện 2.000 năm sau, khi những người châu Âu tham gia buôn bán nô lệ chết hàng loạt.

Những quần thể không có khả năng kháng bệnh sốt rét được thay thế bằng những quần thể có tổ tiên đã phát triển kháng thể nguyên nhóm Duffy, biến thể di truyền mang lại khả năng miễn dịch khỏi bệnh sốt rét vivax; nhưng điều này phải mất nhiều thế kỷ mới xảy ra, đồng thời nó ngăn cản sự phát triển của các thị trấn và thành phố như với một số nơi khác trên thế giới.

Trong các trường hợp khác, những thay đổi về khí hậu, các hiện tượng thời tiết cực đoan hoặc thiên tai có thể gây ra những tác động tàn khốc làm xuất hiện bệnh tật. Vụ phun trào khổng lồ của núi lửa trên đảo Thera/Santorini vào khoảng năm 1600 TCN, một trong những vụ phun trào lớn nhất trong 5.000 năm qua (có sức mạnh tương đương 2 triệu quả bom nguyên tử cùng loại với quả bom được thả xuống Hiroshima), là một ví dụ rõ ràng về trường hợp này.

Trên thực tế, tác động quan trọng nhất của sự kiện này không phải là trận sóng thần thảm khốc và nổi tiếng nhấn chìm đảo Crete, thậm chí cũng không phải là sự định hướng lại các nền văn minh Địa Trung Hải mà về cơ bản đã xảy ra như một hệ quả trực tiếp. Đúng hơn, nó có thể đã đóng một vai trò quan trọng trong sự xuất hiện của mầm bệnh, và đặc biệt là virus vairiola xuất hiện ở vùng sông Nile, có lẽ là hệ quả của các thế lực tiến hóa phát sinh từ vụ phun trào, bụi phóng xạ và sự thoát ra của các khí và axit.

Nếu điều này thực sự xảy ra, thì thật khó để cường điệu tầm quan trọng của việc nhìn vào bức tranh rộng hơn về việc các sự kiện trong lịch sử tự nhiên của thế giới đã có những tác động lâu dài to lớn ra sao và ảnh hưởng đến thế giới không chỉ trong quá khứ mà cả hiện tại nữa - hoặc, trong trường hợp này là của thời điểm cận hiện tại: virus variola, hay còn gọi là bệnh đậu mùa, đã cướp đi sinh mạng của 300 triệu người chỉ trong thế kỷ 20, và có lẽ lên đến nửa tỷ người từ năm 1850 đến khi căn bệnh này bị loại bỏ vào năm 1977.

Trong số những nạn nhân đầu tiên có các thành viên của triều đại cầm quyền Ai Cập, trong đó có Pharaoh Ramses V, người có xác ướp mang dấu vết rõ ràng về những mụn mủ không thể nhầm lẫn của virus, đặc biệt là trên má.