Được xây dựng trên nền tảng lòng tin chính trị, sự tương đồng về nhiều lợi ích chiến lược và tình cảm gắn bó giữa nhân dân hai nước, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản đã không ngừng phát triển trong nhiều thập niên qua. Từ hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư đến giáo dục, đào tạo và giao lưu nhân dân, Nhật Bản ngày càng khẳng định vị trí là một trong những đối tác quan trọng hàng đầu của Việt Nam.

Trao đổi với Tri Thức - Znews trước thềm chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 8/11, Đại sứ Đoàn Xuân Hưng, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản cho rằng Nhật Bản sẽ tiếp tục là người bạn đồng hành tin cậy, thủy chung của Việt Nam trong hành trình hiện thực hóa khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới.

Củng cố lòng tin, mở rộng tầm nhìn chiến lược

Ngày 8/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sẽ bắt đầu chuyến thăm chính thức Nhật Bản. Đại sứ đánh giá thế nào về ý nghĩa và tầm quan trọng của chuyến thăm này?

Theo tôi, đây là chuyến thăm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, có thể tạo dấu mốc định hình quan hệ Việt Nam - Nhật Bản trong giai đoạn phát triển mới.

Đây là chuyến thăm Nhật Bản đầu tiên của đồng chí Tô Lâm trên cương vị Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, đồng thời là chuyến thăm cấp cao nhất của lãnh đạo Việt Nam tới Nhật Bản kể từ khi hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2023. Đã khoảng 10-11 năm kể từ chuyến thăm Nhật Bản của một Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam.

Những dấu mốc này cho thấy vị trí quan trọng của Nhật Bản trong chính sách đối ngoại của Việt Nam và quyết tâm của hai nước trong việc đưa quan hệ song phương phát triển sâu sắc hơn.

Trước hết, chuyến thăm là dịp để lãnh đạo hai nước củng cố lòng tin chính trị, làm sâu sắc quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện và thúc đẩy hợp tác thực chất trên các lĩnh vực, đặc biệt là phát huy thế mạnh, tính bổ trợ giữa hai nền kinh tế.

Thứ hai, chuyến thăm mở ra cơ hội để hai nước trao đổi, xác định tầm nhìn và những định hướng hợp tác mới trong bối cảnh hai nước đều đứng trước những yêu cầu phát triển mới.

Trong tình hình mới này, quan hệ song phương cần được định hình với tầm nhìn dài hạn, không chỉ kế thừa những thành quả hiện có mà còn mở rộng sang các lĩnh vực mới có ý nghĩa chiến lược đối với tương lai.

Cuối cùng, chuyến thăm cũng cần được nhìn nhận trong tổng thể đường lối đối ngoại của Việt Nam. Từ khi đảm nhiệm cương vị lãnh đạo cao nhất, Tổng Bí thư Tô Lâm đặc biệt coi trọng ngoại giao cấp cao, ngoại giao nguyên thủ.

Kể từ sau Đại hội XIV của Đảng, Việt Nam đã triển khai nhiều hoạt động đối ngoại, củng cố quan hệ với hầu hết đối tác chiến lược, từ các nước láng giềng, Trung Quốc, Mỹ, Nga, Liên minh châu Âu, Australia, New Zealand…

Trong tổng thể đó, chuyến thăm Nhật Bản lần này góp phần củng cố mạng lưới quan hệ đối ngoại cấp cao với các đối tác hàng đầu, tạo nền tảng chính trị và môi trường quốc tế thuận lợi để Việt Nam thực hiện hóa khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới.

Trong khuôn khổ chuyến thăm, lãnh đạo Việt Nam dự kiến có các hoạt động như hội kiến Nhà vua Nhật Bản, hội đàm Thủ tướng Takaichi Sanae và phát biểu chính sách tại Quốc hội Nhật Bản. Những hoạt động này có ý nghĩa như thế nào trong nghi thức ngoại giao và quan hệ giữa hai nước, thưa Đại sứ?

Nhật Bản có quy định rất chặt chẽ về số lượng các chuyến thăm cấp cao hàng năm. Tuy nhiên, Nhật Bản đã thu xếp đón tiếp Lãnh đạo cao nhất của nước ta thăm trong năm nay là sự coi trọng đặc biệt, nhất là thu xếp chương trình đón tiếp rất trọng thị và thực chất.

Việc Bộ Ngoại giao Nhật Bản thông báo sớm chương trình, gồm hội kiến Nhà vua Nhật Bản, hội đàm Thủ tướng Takaichi Sanae và phát biểu chính sách tại Quốc hội Nhật Bản, cho thấy điều đó.

“Đồng kiến tạo, cùng đầu tư, cùng sản xuất và cùng hưởng lợi”

Hợp tác kinh tế - thương mại là trụ cột của quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện giữa hai nước. Đại sứ đánh giá thế nào về những kết quả trong thời gian qua và triển vọng hợp tác giữa hai nước trong thời gian tới?

Tôi rất vui khi nói về hợp tác kinh tế, bởi năm 2025, hai nước đã đạt cột mốc quan trọng khi kim ngạch thương mại lần đầu vượt 50 tỷ USD, đạt khoảng 52 tỷ USD, tăng 11% so với năm trước.

Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong 9 tháng đầu năm 2026, với kim ngạch hai chiều đạt 43,71 tỷ USD, tăng 15,34% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, xuất khẩu của Việt Nam sang Nhật Bản ngày càng có sự tham gia của các mặt hàng công nghệ cao như điện thoại, máy tính và linh kiện điện tử, với mức tăng trên 60%.

Về đầu tư, Nhật Bản hiện có 5.872 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam, với tổng vốn đăng ký hơn 81 tỷ USD, đứng thứ ba trong số các nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Đặc biệt, theo khảo sát của JETRO, 67,5% doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam có lãi trong năm 2025, trong khi 56,9% dự kiến mở rộng hoạt động, đều là những mức cao nhất trong nhiều năm và trong khu vực ASEAN. Đây là minh chứng cho niềm tin của doanh nghiệp Nhật Bản vào môi trường đầu tư và triển vọng kinh doanh tại Việt Nam.

Những kết quả trên cho thấy nền tảng hợp tác kinh tế Việt Nam - Nhật Bản ngày càng vững chắc. Tuy nhiên, dư địa hợp tác vẫn còn rất lớn. Hai nước cần tiếp tục phát huy thế mạnh và tính bổ trợ của hai nền kinh tế, đồng thời nâng cao chất lượng hợp tác thương mại, đầu tư và ODA để tương xứng với khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện.

Vậy, theo Đại sứ, trong bối cảnh mới, hai nước cần ưu tiên những lĩnh vực nào và đổi mới phương thức hợp tác ra sao để tạo động lực tăng trưởng mới?

Theo tôi, trong giai đoạn mới, hai nước cần chuyển từ phương thức hợp tác truyền thống sang tinh thần đồng kiến tạo, cùng đầu tư, cùng sản xuất và cùng hưởng lợi.

Trước đây, khi Việt Nam còn thiếu cơ sở hạ tầng, hợp tác với Nhật Bản chủ yếu tập trung vào hỗ trợ vốn để xây dựng cầu đường, cảng biển, sân bay và các công trình thiết yếu. Hiện nay, nhu cầu phát triển đã thay đổi, hướng tới những dự án quy mô lớn, có ý nghĩa chiến lược như đường cao tốc, hạ tầng dữ liệu và năng lượng…

Đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi nguồn vốn lớn, công nghệ tiên tiến và năng lực triển khai đồng bộ, trong khi Nhật Bản có nhiều thế mạnh để đồng hành cùng Việt Nam.

Vì vậy, hợp tác cũng không nên chỉ dừng ở tiếp nhận vốn hay chuyển giao công nghệ, mà cần hướng tới việc cùng đầu tư, sản xuất và tham gia hiệu quả hơn vào các chuỗi cung ứng khu vực, toàn cầu.

Tôi cho rằng có một số lĩnh vực cần được ưu tiên.

Thứ nhất là ODA thế hệ mới dành cho các dự án hạ tầng chiến lược. Việt Nam đang triển khai nhiều công trình quy mô lớn về giao thông, năng lượng và hạ tầng số. Đây là cơ hội để hai nước mở rộng hợp tác theo những phương thức đầu tư linh hoạt, đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Thứ hai là hợp tác trong những lĩnh vực công nghệ mới, đặc biệt là bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số. Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, trong khi Việt Nam có nhu cầu lớn về đầu tư và phát triển nhân lực. Với mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn, Việt Nam rất cần sự đồng hành của Nhật Bản trong đào tạo, nghiên cứu, đầu tư và phát triển sản xuất. Quan trọng hơn, hợp tác cần hướng tới cùng phát triển ở phân khúc bán dẫn tiên tiến, với những công đoạn có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao.

Thứ ba là bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy chuyển đổi xanh. Nhu cầu năng lượng của Việt Nam sẽ tiếp tục tăng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Do đó, hai nước cần đẩy mạnh hợp tác trong phát triển các nguồn năng lượng, từ điện gió, điện hạt nhân đến những công nghệ năng lượng mới.

Các dự án trong khuôn khổ Cộng đồng phát thải ròng bằng 0 châu Á (AZEC), dự án khí Lô B với khoản vay 800 triệu USD từ JBIC và Nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn với tổng vốn đầu tư khoảng 9 tỷ USD là những ví dụ tiêu biểu cho tiềm năng hợp tác này.

Thứ tư là hợp tác về khoáng sản chiến lược, trong đó có đất hiếm. Đây là lĩnh vực có ý nghĩa đối với cả hai bên: Nhật Bản có thể đa dạng hóa chuỗi cung ứng, còn Việt Nam có cơ hội tham gia sâu hơn vào các công đoạn có giá trị cao trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

Bên cạnh đó, hai nước cần đẩy mạnh hợp tác nông nghiệp công nghệ cao, phát huy thế mạnh của mỗi bên để nâng cao năng suất, chất lượng sản xuất và bảo đảm an ninh lương thực. Đây cũng là lĩnh vực Việt Nam và Nhật Bản có thể cùng đóng góp vào nỗ lực giải quyết vấn đề an ninh lương thực toàn cầu.

Kết nối nguồn lực, phát triển thế hệ tương lai

Giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực và giao lưu nhân dân được xem là những lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng đối với quan hệ lâu dài giữa hai nước. Đại sứ kỳ vọng lãnh đạo hai nước sẽ thúc đẩy những nội dung hợp tác nào trong các lĩnh vực này nhân chuyến thăm sắp tới?

Tôi cho rằng đây là một nội dung rất có ý nghĩa trong chuyến thăm lần này. Cộng đồng hơn 700.000 người Việt Nam tại Nhật Bản cũng đang trở thành cầu nối quan trọng giữa nhân dân hai nước.

Điều cần thiết hiện nay là chuyển từ hợp tác lao động phổ thông sang phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Việt Nam cần đào tạo lao động có tay nghề, chuyên môn đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp Nhật Bản, qua đó tiếp cận công nghệ, phương thức quản trị tiên tiến và tích lũy kinh nghiệm để đóng góp cho đất nước khi trở về.

Về phía Nhật Bản, cần tiếp tục cải thiện tiền lương, điều kiện làm việc và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động Việt Nam, bảo đảm thu nhập tương xứng với năng lực và chi phí sinh hoạt.

Cùng với phát triển nguồn nhân lực, hợp tác giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học cũng cần được nâng tầm. Tôi kỳ vọng Đại học Việt - Nhật sẽ phát triển thành trung tâm đào tạo, nghiên cứu có uy tín quốc tế, đồng thời hai nước mở rộng học bổng, trao đổi sinh viên và đào tạo nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ số.

Một cầu nối không thể thiếu trong quan hệ hai nước là cộng đồng người Việt Nam tại Nhật Bản. Hai Chính phủ cần tạo điều kiện để cộng đồng này hội nhập tốt hơn, được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, đồng thời phát huy khả năng đóng góp cho xã hội sở tại và quê hương.

Bên cạnh các hoạt động giao lưu văn hóa, giáo dục, hợp tác đầu tư và phát triển đô thị cũng mở ra những không gian kết nối mới giữa người dân hai nước. Chẳng hạn, dự án Thành phố thông minh Bắc Hà Nội với tổng vốn đầu tư dự kiến 4,2 tỷ USD do Tập đoàn Sumitomo tham gia phát triển không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn chính là không gian cho giao lưu nhân dân.

Người bạn đồng hành tin cậy trong kỷ nguyên mới

Nhìn lại chặng đường công tác tại Nhật Bản và những bước phát triển của quan hệ hai nước, Đại sứ kỳ vọng thế nào về vai trò của Nhật Bản trong hành trình phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới?

Tôi có những ấn tượng và tình cảm rất tốt đẹp đối với Nhật Bản. Trong 3 năm rưỡi công tác tại đây, tôi có dịp hiểu sâu hơn về đất nước, con người, văn hóa Nhật Bản và tiềm năng hợp tác giữa hai nước.

Điều đáng mừng là tình cảm này có sự đồng điệu từ cả hai phía: người Việt Nam yêu mến Nhật Bản, cũng như người Nhật Bản dành nhiều thiện cảm cho Việt Nam. Qua thời gian, sự gắn bó ấy đã góp phần củng cố lòng tin giữa lãnh đạo, nhân dân và cộng đồng doanh nghiệp hai nước.

Về đối ngoại, với trường phái ngoại giao Hồ Chí Minh, việc Việt Nam tăng cường quan hệ với các đối tác quan trọng khác không làm giảm giá trị của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản. Ngược lại, một Việt Nam có mạng lưới đối tác rộng mở, vị thế quốc tế ngày càng được nâng cao và năng lực phát triển ngày càng mạnh sẽ trở thành đối tác có giá trị hơn đối với Nhật Bản. Đây cũng là tinh thần của đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa mà Việt Nam kiên trì thực hiện.

Về phát triển, Nhật Bản vừa là hình mẫu, vừa là người đồng hành quan trọng của Việt Nam. Sự hỗ trợ của Nhật Bản trong nhiều năm qua, từ nguồn vốn ODA hơn 20 tỷ đến các dự án đầu tư chất lượng cao, đã góp phần xây dựng nền tảng cho sự phát triển và tự cường của Việt Nam.

Hy vọng trong chuyến thăm các nhà lãnh đạo hai nước sẽ chia sẻ tầm nhìn và định hình sự hợp tác có ý nghĩa chiến lược khi hai nền kinh tế đều bước vào chặng đường phát triển mới.