Vì sao điện Kính Thiên là 'trái tim' của Hoàng thành?

Điện Kính Thiên là tòa điện quan trọng nhất nằm giữa trung tâm Cấm thành của Hoàng thành Thăng Long. Đây là trung tâm quyền lực tối cao, nơi cử hành các nghi lễ long trọng nhất của triều đại, nơi đón tiếp sứ giả nước ngoài và là nơi thiết triều bàn những việc quốc gia đại sự.

Qua nhiều triều đại, sau những thăng trầm cùng lịch sử, điện Kính Thiên vẫn là biểu tượng văn hóa quan trọng bậc nhất của Thăng Long - Hà Nội.

Mô hình điện Kính Thiên được trưng bày tại Hoàng Thành Thăng Long. Ảnh: Báo Chính phủ.

Nơi "tàng phong tụ khí"

Theo Đại Việt Sử ký toàn thư, điện Kính Thiên được xây dựng năm 1428 đời Vua Lê Thái Tổ và hoàn thiện vào đời Vua Lê Thánh Tông. Điện Kính Thiên được xây dựng trên núi Nùng, ngay trên nền cũ của cung Càn Nguyên - Thiên An thời Lý, Trần.

"...đây là nơi huyệt điểm 'tàng phong tụ khí', nơi thông thiên đạt địa giữa các hoàng đế Đại Việt xưa với Thiên đế để tạo nên một chỉnh thể thống nhất giữa trời - đất - người", PGS.TS Tống Trung Tín nói về nhiệm vụ nghiên cứu, phục dựng tòa Chính điện Kính Thiên trên Chuyên trang Hà Nội - Thủ đô của chúng ta, Báo Quân đội nhân dân.

Trong cuốn Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, có ghi chép về ngày vua Lê lên ngôi ở điện Kính Thiên. "Tháng tư, mùa hạ. Lê Lợi lên ngôi ở Đông Đô. Quốc hiệu là Đại Việt. Nhà vua từ dinh Bồ Đề tiến vào thành Đông Quan, đóng đô tại đó [...] Rồi, đúng ngày rằm tháng 4 ấy, nhà vua lên ngôi ở điện Kính Thiên, xưng là Thuận Thiên thừa vận Duệ Văn Anh Vũ Đại Vương, đặt niên hiệu là Thuận Thiên, quốc hiệu là Đại Việt".

Điện Kính Thiên tiếp tục được sửa chữa, xây dựng vào các năm 1465, 1467.

Còn cuốn Đại Nam nhất thống chí ghi một chuyện tương truyền về Mạc Đăng Dung ở điện Kính Thiên: "Điện đình ở núi Nùng có xây bệ rồng cao 9 bậc, tả hữu có hai con rồng, dài hơn 1 trượng, chế từ đời Lý. Tương truyền, đời Lê Thống Nguyên nhà Mạc cướp quyền, khi Mạc Đăng Dung theo từng bậc bước lên bệ, bị con rồng cắn xé áo long cổn, Dung tức giận, sai người lấy búa bổ vào rồng, nay vết sứt vẫn còn".

Các cuốn sách ghi chép về lịch sử hình thành và phát triển của điện Kính Thiên.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục có ghi chép một câu chuyện về năm điện Kính Thiên chịu nước ngập.

Tháng 8 năm 1491, mưa to suốt ngày đêm không ngớt. Nước lên dữ dội, điện Kính Thiên nước sâu hai thước hai tấc, ruộng bằng phẳng ở các huyện Thanh Oai và Thanh Đàm nước sâu đến 4 thước. Nhà vua hạ lệnh cho chỉ huy, hiệu úy hai vệ Cẩm Y và Kim Ngô chia nhau đi khơi tháo những chỗ nước mưa làm hại thóc lúa.

Sách ghi: "Nhà vua dụ bảo bầy tôi rằng: Chính sự thiếu sót lầm lỗi, nên trời gia tai vạ. Đấy là do đức trạch của trẫm không thấm khắp đến dân, lòng thành chưa cảm động đến trời, cho nên đến nổi tai vạ như thế, chứ trăm họ có tội gì đâu!".

Nhà vua căn dặn các quan thần: "Không biết lúc ngày thường các khanh có thật bụng lo việc nước, giữ phép công, để sửa chữa những điều mà trẫm không nghĩ đến không? Hay các khanh đi chơi bời cho thỏa thích, theo bụng riêng mưu điều lợi để giữ vững quyền vị đấy thôi?".

Theo cuốn sách, nhà vua thường xuyên thân hành ra bài thi cho các sĩ tử, ở thềm rồng điện Kính Thiên, hỏi về đạo cai trị, rồi triệu các cử nhân vào sân điện Kim Loan, nhà vua tự mình xét kỹ dung mạo từng người, xem ai tâm đức toàn tài để làm bậc trung thần.

Điện Kính Thiên giữ vị trí là tòa Chính điện quan trọng nhất của kinh đô Thăng Long hàng thế kỷ. Ảnh: Báo Chính phủ.

Vào triều Mạc (1527-1593), triều Lê Trung Hưng (1593-1789), điện Kính Thiên được tiếp tục sử dụng làm nơi thiết triều.

Năm 1816, vua Gia Long đã cho xây dựng cung điện mới trên nền điện Kính Thiên để làm hành cung cho các vua nhà Nguyễn mỗi khi tuần du ra Bắc. Năm 1841, vua Thiệu Trị đổi tên là điện Long Thiên.

Năm 1886, sau khi Pháp chiếm Hà Nội, điện Long Thiên bị phá hủy để xây tòa nhà Ban chỉ huy pháo binh của quân đội Pháp. Dấu tích của điện Kính Thiên còn lại trên mặt đất đến ngày nay chỉ còn thềm bậc đá chạm rồng.

Không gian trung tâm của chính trị, giáo dục và đối ngoại

Khai thác các bộ sử lớn, đặc biệt là các phần Lễ Nghi Chí (chép về các điển lễ thuộc về triều nghi), Khoa Mục Chí (phép tắc các chương trình thi cử), và Bang Giao Chí (nghi lễ đón tiếp sứ thần các nước) trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, điện Kính Thiên là không gian trung tâm của toàn bộ đời sống nghi lễ, chính trị, giáo dục và đối ngoại của quốc gia.

Về đời sống nghi lễ - chính trị, điện Kính Thiên là nơi cử hành lễ Đăng cơ của các vị vua khi mới lên ngôi, như lễ Đăng cơ của vua Lê Thái Tổ năm 1428. Bên cạnh đó, đây là nơi diễn ra các buổi thiết triều định kỳ vào một số ngày quy định trong tháng.

Trong các buổi thiết triều, Hoàng đế ngự trên ngai vàng đặt ở chính giữa điện; các quan lần lượt trình dâng các tấu biểu bàn việc quốc gia đại sự.

Đối với giáo dục, Khoa Mục Chí ghi nhận điện Kính Thiên chính là nơi diễn ra kỳ Thi Đình. Đích thân Hoàng đế ra đề tại điện. Sau khi chấm thi, nghi thức xướng danh các tân Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa cũng được thực hiện trên điện Kính Thiên. Sau đó, người đỗ Trạng nguyên được ngựa đưa rước về nhà riêng, trước sự chứng kiến của đông đảo nhân dân.

Trong các hoạt động đối ngoại, sách Bang Giao Chí có ghi điện Kính Thiên là nơi tổ chức các nghi lễ ngoại giao long trọng nhất để tiếp đón sứ thần các quốc gia. Triều đình cử hành nghi lễ, tổ chức quốc yến. Việc cử hành các nghi thức bang giao tại không gian thiêng liêng này nhằm khẳng định vị thế quốc gia, sự tôn nghiêm của triều đình và truyền thống văn hiến của dân tộc.

Hệ mái của điện Kính Thiên. Ảnh: Báo Chính phủ.

Theo PGS.TS Bùi Minh Trí, nguyên Viện trưởng Viện nghiên cứu Kinh thành (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), "điện Kính Thiên có quy mô to lớn, thuộc loại kiến trúc đấu củng, trùng diêm, trên mái lợp ngói rồng men vàng đặc sắc và được trang trí bằng các tượng đầu rồng vươn cao lên trời, tạo nên vẻ đẹp cao sang và quyền lực của vương triều", trích theo Báo Nhân Dân.

Cũng theo nghiên cứu của PGS.TS, điều đặc biệt ở hệ thống mái ngói của điện Kính Thiên, mà không thấy có ở bất kỳ cung điện nào của Trung Quốc, Hàn Quốc, hay Nhật Bản, là ngói hình rồng.

Đây là loại ngói độc nhất vô nhị, chưa từng thấy ở bất kỳ kiến trúc hoàng cung nào ở các thời kỳ lịch sử của Việt Nam, tạo nên sắc thái riêng biệt cho điện Kính Thiên và kiến trúc cung điện Việt Nam nói chung thời Lê sơ.

Một công trình kiến trúc như điện Kính Thiên thể hiện sự phát triển cao nhiều mặt, về văn hóa, kỹ thuật, khoa học, mỹ thuật; là trình độ tập thể của một quốc gia, nơi tập trung mọi tinh hoa của đất nước.