Văn hóa hiệu suất và cái bẫy mang tên 'chăm sóc bản thân'

Thoạt nghe, điều đó có vẻ tích cực. Ai lại phản đối chuyện sống khỏe và phát triển bản thân? Nhưng nếu quan sát kỹ, ta sẽ thấy một sự dịch chuyển tinh vi: giá trị bản thân ngày càng bị gắn chặt với hiệu suất. Khi đó, việc chăm sóc bản thân không còn xuất phát từ nhu cầu lắng nghe chính mình, mà từ nỗi sợ không đủ tốt.

Trong cuốn sách Chăm sóc bản thân thật sự, bác sĩ tâm thần Pooja Lakshmin phân biệt rất rõ giữa “chăm sóc bản thân giả tạo” và “chăm sóc bản thân thật sự”. Giả tạo không phải vì hành động sai, mà vì động cơ lệch. Khi bạn chăm sóc bản thân chỉ để duy trì hình ảnh thành công hoặc để tiếp tục guồng quay thành tích, bạn vẫn đang ở trong cùng một hệ quy chiếu: phải hơn người, phải tiến lên, phải tránh thất bại. Khi ấy, thất bại không chỉ là một sai sót cần điều chỉnh, mà trở thành một mối đe dọa đối với chính giá trị con người của bạn.

Sách Chăm sóc bản thân thật sự. Ảnh: Huỳnh Quỳnh

Tâm lý học gọi hiện tượng này là “contingent self-worth”, tạm dịch là giá trị bản thân phụ thuộc vào thước đo bên ngoài. Một nghiên cứu của Jennifer Crocker và Lora Park cũng chỉ ra rằng khi lòng tự trọng đặt nền tảng trên thành tích, ngoại hình hay sự công nhận xã hội, con người có xu hướng chịu nhiều căng thẳng hơn và dễ tổn thương cảm xúc hơn khi những yếu tố ấy lung lay. Nói cách khác, nếu bạn chỉ thấy mình có giá trị khi thành công, thì mỗi lần thất bại sẽ không đơn thuần là một sai sót, mà dễ biến thành cảm giác mình “không đủ tốt” ở tận gốc rễ.

Vấn đề là, cơ chế tâm lý này không tồn tại trong khoảng không. Nó được nuôi dưỡng và khuếch đại bởi môi trường xã hội mà chúng ta đang sống. Nhịp sống hiện đại với nền văn hóa “hustle” và mạng xã hội càng làm cơ chế này phát triển mạnh mẽ hơn.

Mỗi ngày, ta lướt qua hàng chục câu chuyện về người trẻ tập luyện kỷ luật, làm việc năng suất, đọc sách mỗi tuần, dậy từ 5 giờ sáng. Dần dần, việc chăm sóc bản thân cũng bị kéo vào logic so sánh. Bạn tập luyện để không thua kém. Bạn học thêm kỹ năng vì sợ mình trở nên lạc hậu. Bạn nghỉ ngơi trong tâm thế lo lắng rằng mình đang “phí thời gian”. Dần dần, bạn không chăm sóc bản thân để hồi phục, mà để duy trì giá trị của mình. Và khi giá trị ấy phụ thuộc vào việc bạn có đang “tiến lên” hay không, việc chậm lại sẽ dễ khiến bạn cảm thấy tội lỗi.

Lakshmin cho rằng chăm sóc bản thân thật sự phải bắt đầu từ sự tự chủ nội tại: khả năng đưa ra quyết định dựa trên giá trị cá nhân, thay vì dựa trên so sánh xã hội. Điều đó có nghĩa là thiết lập ranh giới, xác định điều gì thực sự quan trọng với mình, kể cả khi không ai công nhận. Đó có thể là sự chính trực, sự học hỏi bền bỉ, sự tử tế hay một nhịp sống cân bằng. Khi hành động từ giá trị cốt lõi, thất bại không còn mang tính hủy hoại. Nó chỉ là một trải nghiệm cần thiết trong quá trình trưởng thành của bạn.

Chăm sóc bản thân thật sự phải bắt đầu từ sự tự chủ nội tại. Ảnh: Pinterest

Sự thay đổi đôi khi bắt đầu bằng một câu hỏi khác đi. Thay vì hỏi: “Làm sao để mình giỏi hơn?”, có lẽ nên thử hỏi: “Nếu mình không đạt được điều đó, mình còn tôn trọng bản thân không?”. Nếu câu trả lời là không, thì vấn đề không nằm ở mục tiêu, mà nằm ở cách ta đang định nghĩa giá trị của chính mình.

Điều này không phải lời kêu gọi từ bỏ tham vọng. Tham vọng lành mạnh vẫn có chỗ đứng. Nhưng nếu tham vọng trở thành cách duy nhất để bạn cảm thấy mình xứng đáng tồn tại, nó sẽ biến thành gánh nặng.

Trưởng thành không phải là tối ưu hóa bản thân đến mức hoàn hảo, mà là tách giá trị của mình khỏi kết quả đạt được. Khi không còn đồng nhất mình với thành tích, bạn vẫn có thể phấn đấu, nhưng không còn phải tự chứng minh sự thành công của mình.