Tỷ phú dành gần hết tài sản để xây 3.000 thư viện miễn phí

Khi mới 12 tuổi, Andrew Carnegie phải rời trường học để cùng gia đình di cư từ Scotland sang Mỹ. Vài năm sau, cậu bé nghèo bắt đầu làm việc trong nhà máy bông với mức lương chỉ hơn 1 USD mỗi tuần.

Thế nhưng, những cuốn sách được mượn từ một thư viện tư nhân vào mỗi tối thứ bảy đã mở ra cho cậu bé Carnegie khi đó một thế giới hoàn toàn mới.

Nhiều thập kỷ sau, cậu bé từng không có tiền mua sách đã trở thành một trong những người giàu nhất thế giới. Tỷ phú Carnegie khi đó đã dành khoảng 90% tài sản, tương đương 350 triệu USD, để làm điều mà ông từng mơ ước. Ông đưa sách và cơ hội học tập miễn phí đến với hàng triệu người thông qua hơn 3.000 thư viện trên khắp thế giới.

Lý do chọn xây thư viện miễn phí

Andrew Carnegie sinh năm 1835 tại Dunfermline (Scotland) trong một gia đình làm nghề dệt thủ công. Cha ông là William Carnegie đã gặp nhiều khó khăn khi các nhà máy dệt cơ giới dần thay thế phương thức dệt truyền thống trong cuộc Cách mạng Công nghiệp.

Khó khăn kinh tế buộc gia đình Carnegie di cư sang Mỹ vào năm 1848, định cư tại Allegheny (bang Pennsylvania), nay thuộc Pittsburgh. Khi đó, Andrew Carnegie mới 12 tuổi và việc học chính quy của ông cũng kết thúc từ đây.

Cuộc sống tại Mỹ không dễ dàng. Năm 15 tuổi, Carnegie bắt đầu làm việc trong một nhà máy bông với công việc cuốn sợi, chỉ kiếm được hơn 1 USD mỗi tuần. Dù phải làm việc nhiều giờ, cậu bé vẫn duy trì niềm say mê với việc học hỏi.

Các nhà nghiên cứu đang làm việc tại thư viện Phố 135 vào năm 1938. Ảnh: The New York Public Library.

Trong cuốn tự truyện, Carnegie từng viết: “Việc học hành của tôi rất ít ỏi, nhưng tôi lại có một khát khao mãnh liệt đối với tri thức”.

Bước ngoặt đến với Carnegie khi Đại tá James Anderson, một doanh nhân địa phương, cho phép những cậu bé đang đi làm được mượn sách từ thư viện riêng của ông vào mỗi tối thứ bảy. Với Carnegie, những giá sách ấy mở ra một thế giới hoàn toàn mới, giúp ông tiếp cận tri thức trong thời điểm bản thân không có điều kiện mua sách.

Trải nghiệm này để lại dấu ấn sâu sắc và sau này trở thành một trong những nền tảng cho quan điểm của Carnegie về thư viện công. Ông tin rằng nếu một ngày có được tài sản dư dả, bản thân sẽ tạo cơ hội để những người khác cũng được tiếp cận sách và học hỏi.

Từ công việc đưa điện tín trong ngành đường sắt, Carnegie nhanh chóng thăng tiến nhờ trí thông minh, tham vọng và khả năng đầu tư. Đến cuối thế kỷ 19, ông đã xây dựng Carnegie Steel. Công ty này sau đó trở thành nhà sản xuất thép lớn nhất nước Mỹ.

Năm 1901, Carnegie bán công ty cho nhà tài chính J. P. Morgan. Carnegie Steel được sáp nhập vào U.S. Steel - tập đoàn đầu tiên trên thế giới đạt giá trị 1 tỷ USD. Thương vụ này đưa Carnegie trở thành một trong những người giàu nhất lịch sử. Khi đó, tài sản cá nhân của ông khoảng 480 triệu USD, tương đương hàng chục tỷ USD ngày nay.

Nhưng khi khối tài sản ngày càng lớn, Carnegie bắt đầu quan tâm đến một câu hỏi khác là làm thế nào để sử dụng sự giàu có ấy cho lợi ích của xã hội.

Vào năm 1889, ông công bố bài luận The Gospel of Wealth (tạm dịch: Phúc âm của cải). Bài luận này trình bày quan điểm rằng người giàu có nghĩa vụ về mặt đạo đức, cụ thể là phải sử dụng tài sản để mang lại lợi ích cho cộng đồng.

Vị tỷ phú cho rằng hoạt động từ thiện không nên chỉ dừng ở việc hỗ trợ người nghèo mà cần tạo ra cơ hội để mỗi người tự cải thiện cuộc sống. Giáo dục, khoa học và văn hóa vì thế trở thành những lĩnh vực trọng tâm trong hoạt động từ thiện của ông.

Các em nhỏ tại Thư viện Seward Park xếp hàng sau giờ học để vào phòng đọc. Ảnh: Andrew Carnegie Foundation.

Thư viện giữ vị trí đặc biệt trong kế hoạch của ông trùm ngành thép. Ông hiểu rằng một thư viện mở cửa cho mọi người có thể tạo ra cơ hội mà trường học truyền thống không phải lúc nào cũng đem lại.

Khác với trường học, nơi người học phải đăng ký và đáp ứng những điều kiện nhất định, thư viện công miễn phí mở cửa cho bất kỳ ai muốn tìm hiểu và học hỏi. Với ông Carnegie, đây là công cụ quan trọng giúp người lao động, người nhập cư và trẻ em từ những gia đình nghèo có thể tự giáo dục bản thân.

Dành gần như toàn bộ tài sản để xây thư viện

Dự án từ thiện tham vọng nhất của tỷ phú Andrew Carnegie là xây dựng mạng lưới thư viện công. Bắt đầu từ năm 1881, Carnegie tặng một thư viện cho quê hương Dunfermline ở Scotland. Sau đó, ông và các quỹ do mình thành lập đã chi khoảng 56 triệu USD để xây dựng 2.509 thư viện công trên khắp thế giới.

Nếu tính cả mạng lưới rộng lớn gắn với hoạt động từ thiện của tỷ phú Carnegie, số lượng các cơ sở được hỗ trợ đã vượt quá 3.000.

Thư viện Công cộng Trung tâm của Cape Town - một trong những thư viện do quỹ của ông Carnegie tài trợ. Ảnh: Central Library.

Một trong những điểm đáng chú ý trong cách tỷ phú Carnegie tài trợ thư viện là ông không đơn giản trao tiền rồi để các công trình tự vận hành. Những cộng đồng muốn nhận tài trợ phải đáp ứng các điều kiện nhất định, trong đó có việc cung cấp đất xây dựng và cam kết dành ngân sách công để duy trì hoạt động.

Cách làm này giúp các thư viện trở thành những tổ chức cộng đồng có khả năng hoạt động lâu dài, thay vì chỉ là những công trình từ thiện tồn tại trong thời gian ngắn.

Tại Mỹ, Carnegie và sau này là quỹ của ông đã đóng góp hơn 40 triệu USD để xây dựng 1.681 tòa nhà thư viện công tại 1.412 cộng đồng. Thư viện Carnegie Braddock, nơi đặt nhà máy thép của tỷ phú Carnegie, được mở cửa năm 1889 và là thư viện Carnegie đầu tiên đi vào hoạt động. Trong khi đó, Allegheny là nơi nhận khoản tài trợ đầu tiên để xây dựng thư viện. Công trình ở địa phương này được mở cửa vào năm 1890.

Thư viện Trung tâm Carnegie tại Pittsburgh - công trình được ông Carnegie xây dựng vào cuối thế kỷ 19. Ảnh: Andrew Carnegie Foundation.

Đến năm 1901, Carnegie thực hiện một trong những khoản tài trợ thư viện lớn nhất của mình. Ông đã trao 5,2 triệu USD cho Thư viện Công cộng New York để xây dựng 65 chi nhánh mới. Khoản tiền góp phần hình thành hệ thống thư viện công miễn phí lớn nhất nước Mỹ, giúp người dân ở nhiều khu vực, trong đó có những người nhập cư mới đến, tiếp cận tri thức ngay tại nơi mình sinh sống.

Quan điểm của Carnegie về thư viện cũng không dừng lại ở việc xây dựng các tòa nhà. Sau khi nhận thấy nhiều thư viện thiếu thủ thư được đào tạo và chưa cung cấp dịch vụ hiệu quả, hoạt động từ thiện của ông chuyển dần sang hỗ trợ phát triển nghề thư viện, đào tạo nhân lực và nâng cao chất lượng vận hành.

Năm 1926, tổ chức của ông Carnegie trao 2 triệu USD để xây dựng quỹ cho Hiệp hội Thư viện Mỹ. Một chương trình kéo dài 10 năm trị giá 5 triệu USD cũng được triển khai nhằm củng cố nghề thư viện và mở rộng cơ hội đào tạo.

Cùng năm, quỹ tài trợ cho Thư viện Công cộng New York mua lại bộ sưu tập gồm hơn 10.000 bản thảo và sách quý hiếm về đời sống, lịch sử và văn hóa của người da đen do Arturo Alfonso Schomburg tích lũy. Bộ sưu tập này sau đó trở thành nền tảng của Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Người da đen Schomburg - nơi còn lưu giữ hơn 11 triệu hiện vật.

Di sản thư viện của tỷ phú Carnegie tiếp tục được mở rộng sau khi ông qua đời vào năm 1919. Cụ thể, tổ chức Carnegie Corporation of New York đã hỗ trợ nhiều chương trình liên quan thư viện tại Mỹ và các quốc gia khác, từ phát triển dịch vụ, đào tạo thủ thư đến số hóa tài liệu và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức.

Hơn một thế kỷ sau khi Carnegie qua đời, nhiều thư viện mang tên ông vẫn hoạt động như thư viện công, bảo tàng hoặc trung tâm cộng đồng. Loạt công trình với kiến trúc cổ điển vẫn hiện diện tại các thành phố và thị trấn ở những quốc gia nói tiếng Anh trên khắp thế giới.