Đại hoàng tươi và đại hoàng khô đều có thể dùng làm thuốc. Ảnh: N.T.P.

Gan được gọi là cơ quan tướng quân. Ở đây tôi muốn giới thiệu đến các bạn một loại thuốc cũng được mệnh danh là “tướng quân” trong các loại thuốc - đại hoàng.

Bản thân đại hoàng có vị đắng, tính lạnh, đi vào năm kinh: tỳ, vị, can, tâm bào, đại tràng. Nếu nếm thử bạn sẽ thấy đại hoàng có vị đắng, thường thuốc vị đắng đều mang tính hàn.

Khi hạ hỏa gan, chúng tôi hay dùng các vị thuốc đắng, khí hàn chủ giáng và chủ thu (đẩy khí xuống, thu khí lại) nên dễ gây uất kết trong cơ thể. Nhưng đại hoàng lại khác, chẳng những không gây can uất mà còn giải uất. Vì vậy, đối với những bệnh nhân khí trệ, huyết ứ, đồng thời can uất đã hóa hỏa, đại hoàng là một lựa chọn tốt để thúc đẩy tuần hoàn máu và loại bỏ huyết ứ.

Tại sao đại hoàng lại khác với các loại thuốc có tính hàn khác? Điều này liên quan mật thiết đến “tính cách” của thảo dược này. Bạn thử nghĩ xem, một vị thuốc được mệnh danh là “tướng quân” thì ắt phải có khả năng chỉ huy thiên binh vạn mã và một tấm lòng rộng lượng.

Nếu nhìn ảnh của đại hoàng, thấy lá của nó to và vươn rộng, có lẽ bạn sẽ cho rằng loại cây này mọc ở phía nam ấm áp, nhưng thực tế đại hoàng lại sinh trưởng ở vùng phía tây lạnh giá như: Cam Túc, Hiệp Tây, Thanh Hải, Tứ Xuyên, Tây Tạng.

Vì khô hạn ít mưa nên nhiều loại cây mọc ở miền tây đều có lá nhỏ, nhưng lá cây đại hoàng thì rất rộng. Có thể phát triển như vậy trong môi trường hạn chế, chứng tỏ đại hoàng có tính cách rất cởi mở, phóng khoáng, là nguyên nhân khiến nó tuy lạnh nhưng không gây uất kết.

Ngoài ra, là một vị tướng quân, đại hoàng còn quyết đoán và thẳng thắn, dù lực giáng tiết ôn hòa, nhẹ nhàng, chậm rãi, nhưng tác dụng khai thông lục phủ lại rất nhanh chóng. Đại hoàng có thể giúp khí ở lục phủ lưu thông từ từ nên hiệu quả hóa ứ rất tốt.

Tôi quen một thầy lang già chuyên chữa trị các bệnh liên quan đến tim mạch như mỡ máu cao, xơ cứng động mạch hay có triệu chứng huyết ứ rõ rệt, ông ưa dùng đại hoàng và hiệu quả rất khả quan.

Tác dụng phá uất kết của đại hoàng mạnh nhưng hàn khí lại không quá vượng. Trong các phần trước tôi từng nhắc tới, Thần nông bản thảo kinh tổng cộng giới thiệu hai loại thảo dược thúc đẩy trao đổi chất: một là sài hồ, hai chính là đại hoàng.

Khả năng trao đổi chất của đại hoàng thể hiện ở chỗ nó giúp bạn giải uất kết, hoạt huyết, hóa ứ; ngoài ra còn thúc đẩy sự vận chuyển thức ăn, điều hòa trung tiêu, hỗ trợ tiêu hóa, ổn định và làm ngũ tạng hòa hợp.

Đại hoàng gồm nhiều loại: đại hoàng sống, đại hoàng chín, đại hoàng ngâm rượu, đại hoàng ngâm giấm… Ở đây chúng ta muốn hoạt huyết, hóa ứ, đặc biệt là người có triệu chứng can hỏa vượng, cần dùng đại hoàng ngâm rượu, vì loại này chuyên dùng để giải nhiệt ở thượng tiêu.

Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta có thể sử dụng đại hoàng để chế biến một số món ăn đơn giản hoặc pha với mật ong làm thành thức uống. Mọi người chỉ cần chuẩn bị 3g đại hoàng và một lượng mật ong thích hợp. Rửa sạch đại hoàng, cho vào chén ngâm với nước sôi, đợi khi nước nguội bớt thêm chút mật ong là có thể thưởng thức. Mỗi ngày uống một chén.

Đại hoàng là một vị thuốc rất hợp để pha với nước sôi nên không cần lo dược tính bị hạn chế. Khi sắc thuốc thì nên cho đại hoàng vào sau, nếu không sẽ làm giảm hiệu quả.

Thức uống đại hoàng mật ong có tác dụng thanh nhiệt gan, loại bỏ can huyết ứ, hạ lipid máu và nhuận tràng rất tốt. Tuy nhiên, mọi người không nên sử dụng thường xuyên, đặc biệt là phụ nữ đang trong kỳ kinh, phụ nữ mang thai, sản phụ, người tỳ vị yếu, khí huyết hư nhược và người không bị huyết ứ.

Ngoài cách pha với mật ong, chúng ta có thể pha đại hoàng với trà xanh. Chỉ cần dùng 2g đại hoàng và 5g trà xanh là được, pha với nước sôi, một ngày uống hai đến ba lần, không những giúp thanh nhiệt gan, hạ can hỏa, hóa can ứ, mà còn giảm mỡ máu hiệu quả.