Trần Tiến - gã 'du ca' độc hành của nhạc Việt

Nhạc sĩ Trần Tiến trong đêm nhạc "Chuyện tình" năm 2021 ở Hà Nội.

Sinh năm 1947 tại Hà Nội, Trần Tiến bắt đầu hành trình âm nhạc từ rất sớm và để lại dấu ấn với hàng trăm ca khúc gắn với nhiều thế hệ. Ông từng đi dọc chiến tuyến biểu diễn, thành lập các nhóm nhạc lưu diễn xuyên Việt và giữ vai trò tiên phong trong nhiều thể loại như pop, jazz, rock.

Trong Họ trở thành nhân vật của tôi của nhà văn Hồ Anh Thái, ông được gọi là “phù thủy âm nhạc”, còn Những người muôn năm “chưa” cũ của nhà văn Trần Thị Trường ghi lại hình ảnh một nghệ sĩ vừa ngang tàng vừa hồn nhiên, đại diện cho thế hệ nhạc sĩ mang dấu ấn riêng trong dòng chảy nhạc Việt.

Một trong “tứ quái sông Hồng”

Trong Những người muôn năm "chưa" cũ, Trần Tiến được nhắc đến cùng Phó Đức Phương, Dương Thụ và Nguyễn Cường trong nhóm "tứ quái sông Hồng", những người có ảnh hưởng lớn đến nhạc nhẹ Việt Nam từ thập niên 1980. Trong nhóm, Trần Tiến là người có cá tính nghệ sĩ rõ rệt bậc nhất. Ông không chỉ sáng tác và biểu diễn, mà còn chơi đàn guitar, viết văn, làm thơ, tham gia sân khấu và duy trì sức sáng tạo suốt hơn nửa thế kỷ.

Trần Tiến sinh ra trong một gia đình khá giả ở Hà Nội. Anh trai ông là NSND Trần Hiếu, cháu gái là ca sĩ Trần Thu Hà. Năm 16 tuổi, ông bắt đầu làm việc tại Đoàn Ca múa Hà Nội, ban đầu là hậu đài, sau đó trở thành ca sĩ đơn ca. Trong thời gian đi biểu diễn ở các vùng chiến tuyến, ông sáng tác những ca khúc đầu tay như Thanh niên ra tiền tuyến, Cô gái Sầm Nưa xinh đẹp, từng giành giải A tại cuộc thi “Tiếng hát át tiếng bom” do Hội Nhạc sĩ Việt Nam tổ chức.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và nhạc sĩ Trần Tiến năm 1982. Ảnh: T.L.

Năm 1978, sau khi tốt nghiệp Nhạc viện Hà Nội, Trần Tiến chuyển vào TP.HCM. Tại đây, ông thành lập nhóm Đen-Trắng, sau đó là nhóm Du ca, bắt đầu hành trình biểu diễn xuyên Việt và sáng tác nhiều bài hát được công chúng yêu thích. Trong tự truyện Ngẫu hứng, ông kể về một thời kỳ bị đuổi khỏi Đài Truyền hình do để râu và mặc quần ống loe. Khi ấy, ông xách đàn đi khắp nơi, sống bằng nghề hát rong, tự mô tả mình “lang bạt kỳ hồ, khốn nạn như chó rách”.

Có lần đi biểu diễn ở chiến trường, ông bị sốt rét ác tính và bị nhầm là đã chết. Người ta đưa ông xuống hố chôn. Một y tá yêu nhạc của ông, không nỡ chôn và nhờ thế ông được cứu. Những năm tháng ấy, Trần Tiến đi dọc chiến tuyến, hát ở chiến hào, ụ pháo, bến phà, khán giả chỉ vài người lính. Ông gọi đó là “du ca thời chiến”.

Trần Tiến sáng tác nhiều thể loại, từ dân gian, jazz, pop đến rock. Chủ đề trải rộng, từ biển đảo, núi rừng, đời sống cá nhân đến triết lý sống. Ông có nhiều tác phẩm nổi tiếng như Chị tôi, Vết chân tròn trên cát, Ngẫu hứng phố... Trong sách Họ trở thành nhân vật của tôi, nhà văn Hồ Anh Thái viết: “Trần Tiến khỏe khoắn về cảm xúc, gu thẩm mỹ rất chịu khó cập thời, và chắc sẽ còn hợp thời lâu lâu. Không monotone đơn điệu mà biến hóa tài tình như một phù thủy âm nhạc... lời ca của Trần Tiến thì những nhà thơ hàng đầu cũng phải lấy làm tâm đắc”.

Năm 2023, Trần Tiến tổ chức đêm nhạc "Nửa thế kỷ phiêu bạt" tại Hà Nội, đánh dấu 50 năm viết nhạc và biểu diễn. Lúc đó ông gần 80 tuổi và từng điều trị ung thư. Tháng 11/2025, ca khúc Giai điệu Tổ quốc của Trần Tiến được vinh danh trong danh sách "50 tác phẩm văn học nghệ thuật tiêu biểu sau ngày đất nước thống nhất".

Một nhạc sĩ hồn nhiên

Trong giới văn nghệ sĩ, nhắc đến Trần Tiến, mỗi người sẽ có một phản ứng khác nhau, người thì lắc đầu, người “kính nhi viễn chi”, người lại yêu mến khuôn nguôi.

Họa sĩ Trần Đại Thắng, giám đốc Đông A - đơn vị thực hiện tuyển tập âm nhạc đầu tiên cho Trần Tiến, là người có trải nghiệm vừa vui vừa buồn với nhạc sĩ. Khi mang bản maquette tuyển tập nhạc đến gặp Trần Tiến, ông bị mắng một trận: “Cậu làm ăn thế à? Không biết gì về nhạc à? Sách nhạc phải in hai trang liền để mở ra mà hát, mà gảy chứ. Làm kiểu này, đang chơi piano lại phải lật trang à?”.

Tức vì bị mắng xối xả một hồi và không đồng thuận với năm yêu cầu mang tính cá nhân mà nhạc sĩ đưa ra sau đó, ông Thắng gửi tin nhắn vào nhóm làm việc: “Em xin rút. Khi nhận lời làm, em rất vui vì tác giả là nhạc sĩ nổi tiếng, lại do anh Thái (nhà văn Hồ Anh Thái - PV) tổ chức bản thảo. Nhưng bây giờ định hướng làm khác rồi. Năm điều nhạc sĩ yêu cầu, đơn vị xuất bản nào cũng có thể đáp ứng...”.

Tuyển tập âm nhạc đầu tiên của nhạc sĩ Trần Tiến đang trong quá trình thực hiện. Ảnh: Trần Đại Thắng/Facebook.

Sáng hôm sau, ông Thắng nhận được tin nhắn từ Trần Tiến: “Hôm ấy chị Ngà (vợ nhạc sĩ) bảo anh nói to thế, Thắng tưởng anh quát. Tai điếc nên phải nói to. Toàn hiểu lầm thôi”. Vài dòng tin nhắn này cũng làm ông Thắng nguôi ngoai và quay lại với dự án sau khi bàn bạc rõ ràng với phía nhạc sĩ.

Nhà văn Hồ Anh Thái từng ngần ngại tiếp xúc với nhạc sĩ sinh năm 1947 trong lần ông ra Hà Nội. Nhà văn Hồ Anh Thái chỉ ngồi nhìn từ xa vì ngại “người hâm mộ hoặc cánh nghệ sĩ tưng bừng” vây quanh ông.

Sau này, nhà văn có lần phản biện nhạc sĩ Trần Tiến trong bài hát Về đi em, cho rằng ca từ khuyên người trẻ về quê là cảm tính, bởi nếu không có điều kiện mưu sinh thì về đâu có nghĩa lý. Tuy vậy, ông vẫn thừa nhận âm nhạc của Trần Tiến không nhằm đưa ra giải pháp, mà chỉ gợi mở câu hỏi. Nhạc sĩ có đọc bài tiểu luận của ông Thái. Trong một lần gặp trực tiếp, ông chỉ vào nhà văn rồi trêu: “Nó chửi mình mà mình lại thích”.

Với nhà văn Trần Thị Trường, Trần Tiến là “người rất hấp dẫn”. "Trần Tiến cũng được nhiều người say mê. Biên độ tuổi tác của những người say mê Trần Tiến là rất rộng. Từ những thiếu nữ trẻ măng, thơ ngây đến những người đẹp khá đông tuổi", bà viết.

Về phần mình, Trần Tiến tự nhận bản thân là một người “hồn nhiên” và xem đó là yếu tố sống còn của nghệ sĩ. Ông từng viết: “Nghệ sĩ mà đánh mất đi sự hồn nhiên thì già thật, chết thật, chết ngay từ khi còn trẻ”.