Một người chèo xuồng ở cồn Thới Sơn, Mỹ Tho.. Ảnh: Phương Lâm.

Con người là sản phẩm tinh tế và tuyệt vời của giới tự nhiên, đồng thời là chủ thể sáng tạo ra các giá trị văn hóa vật chất và tinh thần cho xã hội. Với Văn học Nghệ thuật, con người vừa là chủ thể thẩm mỹ, vừa là đối tượng trung tâm của sự phản ánh và khám phá.

Văn học luôn ý thức đào xới đến tận ngọn nguồn những góc độ tình cảm, những nét tính cách của con người thông qua bút pháp thể hiện của mình, để đi đến tận cùng bản chất con người.

Tính cách con người hình thành trên các yếu tố: di truyền, tự vận động, và môi trường. Bẩm sinh di truyền trong mỗi người là yếu tố mang tính cơ sở, nền tảng cho sự ra đời của tính cách. Khả năng tự vận động để tính cách được bộc lộ giữ vai trò quyết định; nhưng môi trường lại tác động mạnh mẽ đến việc sinh ra và nuôi dưỡng tính cách, tâm hồn con người.

Chính trong môi trường tự nhiên và xã hội, nhân cách được hình thành và phát triển. Marx trong Luận cương về Feuerbach năm 1845 đã khẳng định: “Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những mối quan hệ xã hội”.

Sách Khí chất Nam Bộ qua truyện Sơn Nam. Ảnh: NXB Tổng hợp TP.HCM.

Con người vừa mang bản chất tự nhiên, vừa mang bản chất xã hội, trong đó thực thể sinh học và thực thể xã hội thống nhất trong một chỉnh thể mà yếu tố xã hội là tiêu chí quyết định, yếu tố tự nhiên là tiêu chí cần thiết khi xem xét và đánh giá sự phát triển của con người.

Triết học với vai trò nghiên cứu những vấn đề chung nhất, khái quát nhất đã định hướng cho các ngành khoa học cụ thể phát triển. Đối tượng triết học nghiên cứu là toàn bộ thế giới từ vi mô đến vĩ mô, trong đó có con người và xã hội loài người.

Văn hóa, với tư cách là bộ môn khoa học xã hội và nhân văn cũng có đối tượng và con người với bản chất, nhân cách, số phận. Bản chất đó, nhân cách đó và số phận đó được “lặn hụp bơi lội” trong môi trường mà ngày càng định hình rõ nét.

Người Nam Bộ trong truyện của Sơn Nam cũng bộc lộ tính cách trong môi trường sống của mình. Người Nam Bộ vẫn mang những đặc điểm chung của người Việt Nam bởi họ là một cộng đồng dân tộc thống nhất, có cùng cội nguồn lịch sử, văn hóa và lãnh thổ, ngôn ngữ, sinh hoạt,… nhưng người Nam Bộ lại có những nét tính cách riêng do hiện diện trong điều kiện sống khác biệt trên một vùng văn hóa khác.

Cũng như văn hóa Nam Bộ, tính cách con người Nam Bộ mang đặc trưng văn hóa vùng, thống nhất trong những biểu hiện phong phú và đa dạng. Tính cách Nam Bộ hình thành trong quá trình tiến về phương Nam mở mang bờ cõi, tìm cuộc sống mới.

Điều kiện tự nhiên, xã hội mà con người phải đối diện và thích ứng đã làm xê dịch những nét chung của con người Việt Nam về các mặt phong tục tập quán, tâm lý tình cảm, tạo nên một tính cách Nam Bộ đặc thù.

Quá trình đi vào Nam khai hoang ban đầu là sự đón nhận và thử thách con người táo bạo, dám mạo hiểm, dám đi vào chốn thâm sơn cùng cốc dường như không có sự sống để khẳng định sức sống.

Cuộc trở về với tự nhiên đã cởi giải quan hệ xã hội chồng chéo lên con người qua bao đời, xác lập mối quan hệ thuần tự nhiên để tạo tính cách chất phác, bộc trực của người Nam Bộ.

Bao khó khăn nghiệt ngã trên đất mới cũng đã khiến cho con người bỏ lại sau lưng những phức tạp, rắc rối của lề thói, thông cảm, yêu thương và giúp đỡ nhau mà đúc nên tính nhân ái, nghĩa khí, hào hiệp. Cũng chính mảnh đất này đã tôi luyện cho người miền Nam một tư duy gắn với thực tế để năng động hơn và sáng tạo hơn trong cuộc sống.

Đó là những nét tính cách đậm bản sắc vùng bên cạnh những giá trị tinh thần của người Việt Nam yêu nước, lao động cần cù, thông minh sáng tạo, thương yêu và lạc quan tin tưởng.