'Tìm vàng' trong kho 'dữ liệu lớn' của dân tộc

Hình dung về tương lai không thể thiếu đi nguồn dưỡng chất từ quá khứ. Bởi vậy, các bộ quốc sử ngoài giá trị lưu giữ ký ức văn hóa, cũng là nguồn tài nguyên tiềm năng cho con người đương đại tiếp tục vận dụng và sáng tạo.

Theo các nhà sử học, các bộ quốc sử giúp ta hiểu hơn về số phận của các lớp người đi trước - cả những điều tốt đẹp lẫn những giới hạn họ chưa thể vượt qua. Từ đó, con người có thể rút ra kinh nghiệm cho cuộc sống của chính mình hôm nay. Tư liệu sử còn là chất liệu quan trọng cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa.

Thế giới văn hóa trong các bộ sử

PGS.TS Trần Đức Cường - Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam - nhấn mạnh giá trị quan trọng của bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Theo ông, đây có thể coi là bộ quốc sử đầu tiên của đất nước ta, ghi chép lại nhiều sự kiện từ thời kỳ khởi nguồn của dân tộc.

Chỉ riêng hành trình các sử gia đóng góp cho bộ chính sử này đã thể hiện tầm vóc của công trình. Theo PGS.TS, bộ sử đầu tiên có tên là Đại Việt sử ký, do Lê Văn Hưu biên soạn, hoàn thiện năm 1272. Bộ sử là một công trình ghi chép lại những sự kiện quan trọng diễn ra trong gần 15 thế kỷ. Hơn 200 năm sau, năm 1479, Ngô Sĩ Liên kế thừa và biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư.

Dẫn tài liệu từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV, bộ sử tiếp tục được viết nối tiếp qua các giai đoạn sau, với sự tham gia của Vũ Quỳnh (1511), Lê Tung (1514), Phạm Công Trứ (1665), nhóm Lê Hy (1679). Năm 1775, nhóm Ngô Thì Sỹ, Lê Quý Đôn, Vũ Miên, và nhiều người khác tiếp tục viết nối dài bộ sử. Năm 1802, Nguyễn Bá Khoa thu thập các tư liệu, cho khắc lại bộ Đại Việt sử ký toàn thư.

“Đây là bộ quốc sử đầu tiên tương đối hoàn chỉnh. Trong bộ sử, có đề cập tới tri thức về đời sống vật chất, đời sống tinh thần của người dân, các khía cạnh kinh tế, văn hóa, xã hội, về những truyền thuyết mà có thể ta đã nghe”, PGS.TS Trần Đức Cường nhận định.

Cuốn Đại Việt sử ký toàn thư. Ảnh: Đông A.

Đồng tình với ý kiến này, GS.TSKH Vũ Minh Giang - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Đại học Quốc gia Hà Nội - cũng cho rằng các bộ quốc sử chứa đựng một thế giới văn hóa sống động, phản ánh số phận con người, cách người Việt đã sống qua các thời kỳ. Các bộ sử không đơn thuần chứa thông tin sự kiện, mà quan trọng hơn là chứa đựng giá trị tư tưởng, cách con người Việt từng cảm nhận, suy nghĩ.

“Trong các bộ quốc sử không chỉ tìm thấy những sự kiện, nhân vật và biến cố lịch sử, mà còn bắt gặp cả một thế giới văn hóa sống động, những cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước, những số phận và tính cách con người, những triều đại, phong tục, lễ nghi, kiến trúc, trang phục, nghệ thuật, tư tưởng và lối sống của người Việt qua các thời kỳ. Đây chính là kho chất liệu có giá trị cho sáng tạo nghệ thuật”, GS.TS Vũ Minh Giang bình luận.

Xét riêng giá trị tham chiếu của các bộ sử, ông Vũ Minh Giang cho rằng các bộ quốc sử là nguồn tư liệu nền tảng, giúp nhận diện tiến trình phát triển của quốc gia, thể chế chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa và các mối quan hệ đối nội, đối ngoại qua từng thời kỳ.

Ông nhận định giá trị lớn nhất của các bộ quốc sử là những ghi chép gần với các sự kiện về mặt thời gian, cung cấp một hệ thống thông tin lịch sử có tính liên tục, tương đối toàn diện, giúp nhà nghiên cứu xác định sự kiện, niên đại, nhân vật, bối cảnh và diễn biến của những vấn đề lịch sử. Đây cũng là cơ sở quan trọng để đối chiếu với các nguồn tư liệu khác như văn bia, gia phả, sắc phong, địa bạ, tư liệu khảo cổ và tài liệu nước ngoài, từ đó kiểm chứng, bổ sung và điều chỉnh những nhận thức lịch sử.

Bộ Khâm định Việt sử Thông giám cương mục.

Di sản sử học là nguồn lực cho công nghiệp văn hóa

Theo chuyên gia, các bộ quốc sử còn nhiều vẻ đẹp và câu chuyện chưa được khai thác đúng tấm. PGS.TS Trần Đức Cường cho rằng cần nhiều nỗ lực để giới thiệu đầy đủ về giá trị của các bộ quốc sử. Còn GS.TS Vũ Minh Giang nhận định một số sự kiện mang tính bước ngoặt dân tộc trong các bộ sử này hoàn toàn có thể thành nguồn cảm hứng cho sản phẩm sáng tạo hấp dẫn với công chúng trong nước và quốc tế.

“Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà sử học, nhà văn hóa và giới nghệ sĩ để chuyển hóa tri thức lịch sử thành những sản phẩm sáng tạo có chiều sâu. Các bộ sử vừa có giá trị gợi mở, vừa giúp cho người làm văn hóa nghệ thuật có căn cứ để đối chiếu, xác minh và kiểm định khi cần”, ông Vũ Minh Giang nhận định.

Theo ý kiến các chuyên gia, các bộ quốc sử cần được phổ biến rộng rãi và có cách khai thác sáng tạo, thông qua đẩy mạnh số hóa các bộ quốc sử, xây dựng cơ sở dữ liệu mở, có khả năng tra cứu thuận tiện, đồng thời phát triển các phiên bản dịch thuật, chú giải và giới thiệu bằng ngôn ngữ hiện đại để công chúng, nhất là thế hệ trẻ, có thể tiếp cận dễ dàng.

Ngoài ra, cần đưa những nội dung có giá trị của quốc sử vào giáo dục lịch sử trong nhà trường bằng phương pháp sinh động, gắn với câu chuyện nhân vật, sự kiện và những vấn đề đặt ra từ lịch sử. Đồng thời, phát huy vai trò của điện ảnh, truyền hình, xuất bản, bảo tàng, sân khấu, du lịch văn hóa và các nền tảng số để chuyển hóa tư liệu lịch sử thành những sản phẩm văn hóa hấp dẫn, có sức lan tỏa rộng rãi.

Một vấn đề đặc biệt quan trọng khác là tăng cường sự hợp tác giữa các nhà sử học, cơ quan lưu trữ, cơ sở giáo dục và các tổ chức hoạt động văn hóa, sáng tạo. Việc phổ biến quốc sử cần bảo đảm tính khoa học, chính xác, nhưng đồng thời nên có phương thức thể hiện phù hợp với nhu cầu và khả năng tiếp nhận của công chúng hiện đại, nhằm giúp tri thức hàn lâm trở thành tài sản tinh thần của cộng đồng. Chỉ khi nằm trong đời sống cộng đồng hiện tại, giá trị của quốc sử mới được phát huy.