Thứ khiến khả năng đọc hiểu của học sinh Nhật Bản giảm sút

Học sinh lớp 8 đọc một bài luận trong giờ học tiếng Nhật tại trường THCS ở Moroyama, tỉnh Saitama. Ảnh: The Yomiuri Shimbun.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) ngày 8/9 công bố kết quả Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2025. Hơn 760.000 học sinh 15 tuổi từ 91 quốc gia và nền kinh tế đã làm bài thi - đông nhất từ trước đến nay.

Tại Nhật Bản, kỳ đánh giá được tiến hành từ tháng 6 đến tháng 8 năm ngoái, với sự tham gia của khoảng 6.500 học sinh 15 tuổi, đến từ 183 trường học.

Kỹ năng đọc hiểu có sự biến động lớn

Theo công bố, học sinh Nhật Bản đứng thứ 4 về Đọc hiểu và xếp thứ 5 ở cả hai môn Khoa học và Toán học. Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản đánh giá đây là kết quả thuộc nhóm đầu thế giới.

Một quan chức cấp cao bày tỏ sự nhẹ nhõm trước kết quả PISA mới nhất, mô tả đó là "thành quả từ những nỗ lực mà các trường học đã thực hiện".

Theo Asia News, Đọc hiểu từng là điểm yếu của Nhật Bản tại các kỳ PISA trước đây. Năm 2003 và 2006, quốc gia này từng rơi xuống vị trí thứ 14 và 15, tạo nên "cú sốc PISA".

Ông Hiroyuki Miyagi, Chủ tịch Hội đồng nghiên cứu phương pháp dạy tiếng Nhật cấp THCS, kiêm Hiệu trưởng trường THCS Daiichi (Tokyo), đánh giá thứ hạng hiện tại là thành quả sau hơn 20 năm điều chỉnh phương pháp dạy đọc hiểu. Tuy nhiên, ông lo ngại về kết quả tổng thể, khi sự chênh lệch trình độ giữa các nhóm học sinh đang có xu hướng tăng.

Theo đó, điểm trung bình ở thứ hạng cao nhưng đã giảm ở cả 3 nội dung khảo sát. Tỷ lệ học sinh đạt điểm tối đa không thay đổi so với kỳ khảo sát năm 2022, nhưng nhóm học sinh đạt điểm thấp có xu hướng gia tăng.

Ở môn Đọc hiểu, điểm trung bình của Nhật Bản giảm 13 điểm. Đáng chú ý, độ trôi chảy khi đọc ghi nhận sự sụt giảm. Trong phần thi này, thí sinh phải đọc 20 câu ngắn và xác định tính logic của câu trong vòng 3 phút.

Tỷ lệ trả lời đúng của học sinh Nhật Bản giảm từ mức 92-93% (năm 2018 và 2022) xuống còn 89,9%. OECD đánh giá kỹ năng đọc hiểu của học sinh Nhật Bản có sự biến động đặc biệt.

Điểm trung bình Đọc hiểu PISA của học sinh Nhật Bản qua các kỳ khảo sát từ năm 2000 đến 2025. Ảnh: OECD.

Nguyên nhân khiến khả năng Đọc hiểu giảm sút

Giới chuyên gia và Bộ Giáo dục nhận định nguyên nhân khả năng đọc hiểu giảm sút xuất phát từ thói quen tiếp nhận thông tin thụ động, thiếu tập trung khi lướt các bài đăng ngắn trên mạng xã hội.

Lứa học sinh 15 tuổi tham gia PISA 2025 trải qua giai đoạn dịch Covid-19 từ lớp 5 đến nửa đầu lớp 7. Việc trường học tạm đóng cửa cùng các hoạt động ngoại khóa bị hạn chế khiến nhóm học sinh này hình thành thói quen dành nhiều thời gian nhìn màn hình điện thoại và các thiết bị điện tử khác.

Khảo sát năm 2025 của Hiệp hội Thư viện Nhà trường cho thấy hơn một nửa (56%) học sinh THPT đọc không hết một cuốn sách mỗi tháng. Đáng chú ý, thời gian dùng mạng xã hội cũng ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả học tập.

Khi phân tích kết quả kỳ khảo sát năng lực học tập quốc gia năm nay, Bộ Giáo dục đã so sánh tỷ lệ trả lời đúng ở bài thi Toán của học sinh lớp 9. Kết quả, nhóm học sinh lướt mạng trên 4 giờ/ngày chỉ đạt 48,7% tỷ lệ làm bài đúng, trong khi nhóm sử dụng dưới 30 phút đạt tỷ lệ 69,6%.

Trước tình hình trên, Bộ Giáo dục Nhật Bản đang chuẩn bị điều chỉnh khung chương trình giảng dạy, dự kiến áp dụng từ năm 2030.

Trong khi đó, tiến trình số hóa trong giáo dục đang tăng tốc, khi bộ quyết định sử dụng sách giáo khoa điện tử làm sách giáo khoa chính thức. Cơ quan này cũng bắt đầu thảo luận để điều chỉnh quy định về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong trường học.

Giáo sư Noriko Arai tại Viện Tin học Quốc gia cho rằng sự gia tăng số lượng học sinh đạt điểm thấp là "lời cảnh báo rõ ràng đối với hệ thống giáo dục Nhật Bản".

"Người học cần có khả năng đọc chính xác văn bản và hiểu được logic đằng sau đó để xác định xem thông tin do AI tạo ra có chính xác hay không", bà nói. "Thay vì chạy theo số hóa, ngành giáo dục cần tập trung củng cố các kỹ năng nền tảng như đọc hiểu và tư duy toán học cho học sinh".