Thấy gì khi những bộ sử thi nghìn năm 'Ramayana', 'Odyssey' gây sốt?

Achilles nổi giận trước thành Troy, Odysseus lênh đênh trên biển tìm đường trở về Ithaca, hoàng tử Rama trải qua hành trình giải cứu nàng Sita. Những câu chuyện đó đã tồn tại qua hàng nghìn năm và trở thành một phần di sản văn chương của nhiều nền văn minh.

Giá trị của những bộ sử thi vượt khỏi những cuộc phiêu lưu hay trận chiến được kể lại. Chúng là chất liệu để nghiên cứu ngôn ngữ, tín ngưỡng, quan niệm về đạo đức và trật tự xã hội trong những cộng đồng đã sáng tạo, lưu truyền câu chuyện. Qua hoạt động dịch thuật và chuyển thể, những tác phẩm này tiếp tục được diễn giải theo bối cảnh văn hóa mới.

Những lớp ký ức trong sử thi cổ đại

Iliad và Odyssey thường được gắn với tên tuổi Homer, hai tác phẩm nền tảng của văn học Hy Lạp cổ đại. Tuy nhiên, giới nghiên cứu cho rằng chúng là kết quả của một truyền thống thơ ca truyền miệng kéo dài qua nhiều thế kỷ trước khi được định hình thành văn bản vào khoảng thế kỷ VIII-VII trước Công nguyên.

Theo The Cambridge Guide to Homer (Tạm dịch: Đọc Homer kiểu Cambridge) của Đại học Cambridge, ngôn ngữ trong hai tác phẩm là một tổ hợp nhiều phương ngữ Hy Lạp cổ, trong đó tiếng địa phương Ionia (một vùng đất cổ đại trong lịch sử Hy Lạp) chiếm ưu thế. Cấu trúc câu, nhịp thơ và những cụm từ lặp lại phản ánh đặc điểm của nghệ thuật kể chuyện truyền miệng.

GS Gregory Nagy, nhà nghiên cứu chuyên ngành văn học Hy Lạp cổ đại tại Đại học Harvard, phân tích đặc điểm này trong nghiên cứu Poetics of Repetition in Homer (Tạm dịch: Thi pháp lặp từ của Homer). “Sự lặp lại trong thơ Homer là vấn đề trình diễn, không đơn thuần là sáng tác. Tôi cho rằng nhận xét này cũng áp dụng với hiện tượng lặp lại lời nói trong thơ Homer. Đó là điều chúng ta có thể nghiên cứu sâu”, ông viết.

Phim điện ảnh Odyssey được chuyển thể từ sử thi cùng tên giúp Universal Pictures thu về doanh thu kỷ lục 1,8 tỷ USD. Ảnh: IMAX.

Nội dung hai tác phẩm cũng mở ra góc nhìn về thế giới quan của người Hy Lạp cổ đại. Iliad kể về cơn thịnh nộ của Achilles trong cuộc chiến thành Troy, khắc họa những quan niệm về danh dự, lòng dũng cảm, chiến tranh và số phận. Trong khi đó, Odyssey theo chân Odysseus trên hành trình trở về Ithaca sau chiến tranh, đề cập lòng hiếu khách, quan hệ gia đình, sự trung thành và những thử thách của con người trước thế lực siêu nhiên.

Theo nhà nghiên cứu Robin Osborne trong The Cambridge Companion to Homer (Tạm dịch: Cẩm nang nghiên cứu về Homer của Cambridge), các bài thơ của Homer phản ánh những dấu tích của nhiều giai đoạn lịch sử, với sự đan xen giữa yếu tố thuộc thời đại đồ đồng và những đặc điểm của xã hội Hy Lạp về sau. Do đó, sử thi là nguồn tham khảo quan trọng khi nghiên cứu lịch sử và văn hóa.

Một trường hợp tiêu biểu khác là Ramayana, sử thi Ấn Độ cổ đại được gắn với tên tuổi nhà hiền triết Valmiki. Tác phẩm bằng tiếng Phạn kể về hoàng tử Rama, người vợ Sita và hành trình chống lại quỷ vương Ravana. Những chủ đề như bổn phận, chính nghĩa, lòng chung thủy, trách nhiệm gia đình và trật tự xã hội trở thành chất liệu quan trọng trong đời sống văn hóa, tôn giáo của nhiều cộng đồng.

Theo công trình The Ramayana Revisited (Tạm dịch: Đọc lại Ramayana) do nhà xuất bản Oxford University Press phát hành, câu chuyện Ramayana có nhiều phiên bản bằng các ngôn ngữ khác nhau. Tác phẩm được đọc, ngâm tụng, ca hát, múa và chuyển thể sân khấu. Các bản kể lại cũng thay đổi tình tiết, nhân vật và cách diễn giải để phù hợp với bối cảnh xã hội địa phương. Sự đa dạng ấy biến Ramayana thành nguồn tư liệu đáng chú ý để tìm hiểu quá trình tiếp biến văn hóa ở Nam Á và Đông Nam Á.

Illiad, Odyssey, Ramayana hay Mahabharata là những sử thi nổi tiếng trong lịch sử nhân loại. Ảnh: Omega+, Đông A, Macmilla Publisher.

Khi sử thi bước vào văn hóa địa phương

Nếu Iliad và Odyssey gắn với truyền thống văn học Hy Lạp, Ramayana cho thấy rõ khả năng lan tỏa và biến đổi của sử thi khi đi qua nhiều cộng đồng. Tác phẩm được gắn với tên tuổi của hiền triết Valmiki, kể về hành trình của hoàng tử Rama, người vợ Sita cùng cuộc chiến chống lại quỷ vương Ravana.

Giáo sư Mandakranta Bose, chủ biên công trình The Ramayana Revisited, nhận định: “Sự đa dạng và khả năng thích ứng của câu chuyện này thật đặc biệt. Nhiều khu vực và ngôn ngữ có phiên bản riêng mà họ xem là bản chính xác nhất”.

Những phiên bản này mang dấu ấn riêng của từng cộng đồng. Tại Thái Lan, câu chuyện được kể lại qua Ramakien. Ở Campuchia, Reamker trở thành phiên bản sử thi gắn với văn hóa Khmer. Malaysia có tác phẩm Hikayat Seri Rama trong khi Indonesia lưu truyền nhiều hình thức chuyển thể trong văn học và nghệ thuật biểu diễn.

Cảnh trong phim chuyển thể từ Sử thi Ramayana, phim được giới thiệu là có kinh phí đầu tư 500 triệu USD. Ảnh: Prime Focus Studios.

Quá trình tiếp biến thể hiện rõ trong các loại hình nghệ thuật được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Tại Ấn Độ, Ramlila là hình thức sân khấu kể lại các câu chuyện trong Ramayana thông qua ca hát, ngâm tụng, lời kể và đối thoại. Hoạt động này diễn ra tại nhiều cộng đồng ở miền Bắc Ấn Độ trong dịp lễ Dussehra. Người dân cùng tham gia biểu diễn, làm mặt nạ, trang phục và chuẩn bị đạo cụ. UNESCO ghi danh Ramlila vào năm 2008.

Tại Thái Lan, Khon là nghệ thuật múa kịch mặt nạ kết hợp âm nhạc, ca hát, vũ đạo, nghi lễ và kỹ thuật chế tác trang phục. Các tiết mục tái hiện những câu chuyện về Rama, trong đó có hành trình trong rừng, đội quân khỉ và cuộc chiến với Ravana. Khon được UNESCO ghi danh năm 2018 và được xem là phương tiện truyền tải những giá trị và bản sắc văn hóa Thái Lan.

Ở Campuchia, nghệ thuật múa rối bóng Sbek Thom sử dụng những hình nhân bằng da được chạm khắc công phu để tái hiện các cảnh trong Reamker. Mỗi buổi trình diễn có thể kéo dài nhiều đêm, kết hợp âm nhạc truyền thống cùng lời dẫn chuyện. Loại hình này được UNESCO ghi danh năm 2008.

Nghệ thuật sân khấu Ramlila của Ấn Độ kể lại các câu chuyện trong Ramayana thông qua ca hát, ngâm tụng, lời kể và đối thoại. Ảnh: Sri Ram.

Sức sống của những câu chuyện cổ cũng thể hiện qua các dự án điện ảnh quy mô lớn gần đây. Tháng 7, đạo diễn Christopher Nolan đưa Odyssey của Homer lên màn ảnh rộng. Bộ phim đạt doanh thu khoảng 1,8 tỷ USD toàn cầu, trở thành tác phẩm ăn khách nhất trong sự nghiệp của Nolan và hãng Universal Pictures.

Đầu tháng 11, phim Ramayana cũng ra mắt khán giả quốc tế. Những dự án này cho thấy các câu chuyện được hình thành từ hàng nghìn năm trước vẫn có khả năng trở thành chất liệu cho những tác phẩm giải trí đương đại, tiếp cận công chúng bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới.

Theo các nhà nghiên cứu, sử thi có thể tiếp tục tồn tại trong đời sống cộng đồng thông qua nhiều hình thức khác nhau. Khi được chuyển sang ngôn ngữ, sân khấu hay nghệ thuật của một vùng đất mới, câu chuyện có thể thay đổi tình tiết, cách xây dựng nhân vật và những giá trị được nhấn mạnh.