Ngày 2/7/1976, Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam thống nhất đồng thanh quyết định đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh.
Trước đó 30 năm, nhiều người đã ấp ủ, đề xuất và gọi tên thành phố là "Thành phố Hồ Chí Minh".
 |
| Nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định mít tinh chào mừng thành phố chính thức vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nguồn: Ảnh tư liệu. |
Một chuyến nhân sĩ miền Nam ra Hà Nội, mùa thu 1946
Ngày 25/8/1946, một nhóm đồng bào Nam Bộ đại diện đủ các giai cấp họp mặt tại Hà Nội để kỷ niệm ngày Nam Bộ khởi nghĩa. Trong buổi này, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đưa ra ý tưởng đổi tên Thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh. 57 người tán thành ý kiến, họ cùng ký vào bản quyết nghị thay tên thành phố, gửi lên Chính phủ.
Quyết nghị ghi: “Xin Quốc hội và Chính phủ Trung ương đổi ngay tên thành phố Sài Gòn lại làm tên thành phố Hồ Chí Minh để tượng trưng sự chiến đấu, hy sinh và cương quyết trở về với Tổ quốc của dân Nam bộ”.
57 người ký tên, có GS.BS Trần Hữu Nghiệp tại Cục Quân y, vị bác sĩ từng tu nghiệp tại Pháp, nổi danh nhờ phòng mạch riêng rồi gác lại nghiệp riêng để theo cách mạng; GS.BS Nguyễn Tấn Gi Trọng, sau làm Phó cục trưởng Cục Quân y.
 |
| Trang nhất báo Cứu Quốc ngày 27/8/1946 đề cập ý tưởng đổi tên thành phố. Ảnh: Thư viện Quốc gia Việt Nam. |
Ngày 27/8/1946, Báo Cứu Quốc đăng trên trang nhất “Thành phố Sài Gòn từ nay sẽ đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh”. Ngày 28/8/1946, Báo Cứu Quốc tiếp tục đăng bài với tít “Thành phố Hồ Chí Minh”, trong đó viết “Trong tình thế hiện tại, đề nghị đổi tên ấy có một tính cách quan trọng khác thường. Đề nghị ấy, một lần nữa, thể biểu lộ sự thống nhất của nước Việt Nam”.
Tin tức lan rộng. Thành phố chưa chính thức đổi tên, nhưng trong lòng nhân dân, thành phố ấy bắt đầu mang tên Bác.
Sức sống của tên “Thành phố Hồ Chí Minh” trước năm 1975
Kể từ đó, báo chí, sách vở, thơ ca, âm nhạc thường xuyên dùng cả hai tên “Sài Gòn” và “Thành phố Hồ Chí Minh” trong cùng một tác phẩm.
Cuốn sách 23 tháng 9, xuất bản năm 1950 ghi nhận nguyện vọng của nhân dân Thành phố muốn đổi tên. Sách viết: "Hôm nay, cách đây đúng năm năm, cuộc kháng chiến của dân tộc Việt Nam bắt đầu. Bắt đầu ở Nam bộ, phần đất xinh tươi của Tổ quốc mà Cụ Chủ tịch đã gọi là 'thịt của thịt chúng ta, máu của máu chúng ta'.
Bắt đầu ở Sài Gòn - Chợ Lớn, đô thành lớn nhất ở Việt Nam mà đồng bào Nam bộ đã xin cải tên lại là ‘thành phố Hồ Chí Minh’ vừa để cảm ơn người chí sĩ đã sáng lập nền dân chủ cộng hòa, vừa để tiêu biểu ý chí quật cường, lòng dạ quyết thắng của bao triệu dân theo gót của vị anh hùng dân tộc”.
Cuốn Miền Nam yêu quý, xuất bản năm 1955 của Nhà xuất bản Sự thật, tác giả là ông Lưu Quý Kỳ - nguyên Tổng thư ký Hội Nhà báo Việt Nam, cũng nhắc tới việc đổi tên thành phố Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh.
Trong đoạn viết về tinh thần phản kháng mạnh mẽ của nhân dân Sài Gòn, ông nhận định “Trong các thành phố tạm bị giặc chiếm trước kia, Sài Gòn - Chợ Lớn là thành phố đầu tiên đã biểu tình gần 20 vạn người chống Mỹ can thiệp vào Đông Dương, tẩy chay những chiếc tàu Mỹ ghé vào Sài Gòn. Nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn đã xứng đáng là người của thành phố mang ba chữ tên ‘Hồ Chí Minh’”.
 |
| Cuốn sách Miền Nam yêu quý, xuất bản năm 1955 của Nhà xuất bản Sự thật, tác giả Lưu Quý Kỳ. |
Tên thành phố Hồ Chí Minh còn tiếp tục đi vào thơ ca và âm nhạc. Năm 1954, trong bài thơ Ta đi tới, Tố Hữu đã trực tiếp gọi Sài Gòn là Thành phố Hồ Chí Minh: “Ai đi Nam Bộ / Tiền Giang, Hậu Giang / Ai vô thành phố / Hồ Chí Minh / Rực rỡ tên vàng”.
Khoảng những năm 1965, nhạc sĩ Xuân Hồng có những ý tưởng đầu tiên cho bài Mùa xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh. Con gái ông, bà Hồng Loan, kể trên Báo Tiền Phong rằng tới mùa xuân năm 1975, ông mới hoàn thành bài hát sau 10 năm đau đáu.
Cũng thời gian đầu xuân, tức tháng 3 năm 1975 đó, bài hát Tiếng hát từ thành phố mang tên Người ra đời bởi Đăng Trung và Cao Việt Bách.
Thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ tên vàng
Sức sống của cái tên “Thành phố Hồ Chí Minh” không chỉ còn trong giới báo chí, văn nghệ sĩ, mà đã thực sự sống trong lòng người dân.
Trong bài thuật lại khung cảnh sáng 30/4/1975 trên Báo Tiền Phong, phóng viên Thanh Hữu ghi “Sài Gòn sáng nay rực rỡ hẳn lên trong màu cờ băng sắc nắng tươi rói của một ngày vui chưa từng có […] Chúng tôi đọc lướt qua những dòng khẩu hiệu hầu như còn ấm tay người với muôn nét chữ còn tươi màu đỏ vàng: ‘Chào mừng Quân giải phóng anh hùng’; ‘Chào mừng Thành phố Hồ Chí Minh hoàn toàn giải phóng’…”
    |
Tên "Thành phố Hồ Chí Minh" xuất hiện trên báo chí tháng 5 năm 1975. Ảnh: Thư viện Quốc gia Việt Nam. |
Sáng 1/5/1975, hàng loạt tờ báo trong nước hân hoan gọi Sài Gòn bằng tên Thành phố Hồ Chí Minh. Báo Nhân Dân, Hà Nội Mới cùng lúc gọi tên Sài Gòn và Thành phố Hồ Chí Minh.
Sau đó, trong tháng 5, hàng loạt ca khúc, bài thơ, bài báo liên tiếp ra đời gọi tên thành phố mang tên Bác.
Ngày 12/5, Tạp chí Time đăng hình Chủ tịch Hồ Chí Minh trên trang bìa, bản đồ Việt Nam thống nhất hai miền Nam Bắc, với ngôi sao sáng ở miền Nam ghi “Ho Chi Minh City”.
Có thể thấy, cái tên “Thành phố Hồ Chí Minh” đã có sức lan tỏa, có tính biểu tượng từ trước khi thành phố chính thức đổi tên.
Năm 1976, Quốc hội Việt Nam chính thức để thành phố Sài Gòn - Gia Định mang tên Thành phố Hồ Chí Minh.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
