“Ông nghè” là cách dân gian gọi người đỗ tiến sĩ thời phong kiến. Từ “nghè” vốn không chỉ người đỗ đạt mà còn có những nghĩa liên quan đến nơi chốn, chức vụ trong triều đình. Tuy nhiên, để hiểu câu phương ngôn trên, cần chú ý đến một nghĩa khác của “nghè”.

Theo Lược khảo về khoa cử Việt Nam của Trần Văn Giáp, “nghè” còn gắn với dinh thự do dân dựng cho người đỗ tiến sĩ. Việc này bắt nguồn từ lệ cũ người đỗ khoa Đông các khi vinh quy được dân trong bản tổng phục dịch, làm nhà cho.

Chính ở đây mới thấy được cái “đe” trong câu phương ngôn. Một người vừa đỗ đạt đã có cả hàng tổng phải phục dịch, làm nhà, lo việc ăn uống khao mừng. Những việc ấy là vinh dự đối với người học trò.

Phạm Đình Hổ từng ghi về lệ này trong Vũ trung tùy bút. Theo ông, người mới đỗ đại khoa mà cả hàng tổng phải phục dịch, làm nhà cửa, mở yến tiệc khao mừng thì “thế tất phải xoay xở đi vay mượn cho xong việc”.

Vì vậy, “ông nghè” trong câu “Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng” không đơn giản chỉ là một ông tiến sĩ. Hình ảnh này gợi người vừa có chút danh vị đã muốn được người khác cung phụng, sai khiến. “Chưa đỗ” mà đã “đe hàng tổng” càng làm câu nói thêm phần mỉa mai khi chưa có công danh đã vội hưởng cái oai của người có công danh.

Còn “nghè” vì sao lại được dùng để gọi tiến sĩ? Một cách giải thích cho rằng đời Lê, người đỗ tiến sĩ được vào làm việc trong các của nhà vua nên được gọi là “nghè”. Nhưng cách giải thích dựa vào lệ dân làm nhà cho người đỗ tiến sĩ lại giúp lý giải trực tiếp hơn câu phương ngôn này.

Nói cách khác, “ông nghè” là cách gọi dân gian đối với người đỗ tiến sĩ. Cái đáng cười trong câu nói nằm ở chỗ người ta chưa “đỗ” mà đã muốn được đối xử như một ông nghè.