Nỗi khổ của người giàu lên sau một đêm

Sau khi cùng chồng tự gây dựng một startup (công ty khởi nghiệp) phần mềm, Anastasia Koroleva bán công ty với giá 9 con số. Toàn bộ số tiền được thanh toán ngay ngày đầu tiên, không kèm điều kiện hay khoản trả chậm nào. Đây là kiểu thương vụ mà nhiều doanh nhân mơ tới.

Nhưng những gì xảy ra sau đó khiến Koroleva bất ngờ. Thay vì bước vào cuộc sống nhẹ nhõm như tưởng tượng, bà trải qua nhiều năm bất an và hôn nhân đổ vỡ.

"Điều đó khiến tôi sốc", bà nói với Bloomberg.

16 năm sau thương vụ, Koroleva dành nhiều thời gian đào sâu nghịch lý về cuộc đời mình cũng như cách con người đối mặt với khoản tài sản lớn đến mức họ không còn cần phải làm việc để kiếm sống.

Trong podcast Exit Paradox, Koroleva phỏng vấn những người từng bán công ty với giá hàng chục, hàng trăm triệu USD. Điểm chung bà nhận thấy không phải ai cũng xem thương vụ thoái vốn là đỉnh cao sự nghiệp. Với một số người, đó giống một cú đứt gãy cuộc sống.

Họ mô tả giai đoạn sau khi bán công ty bằng những từ như "hồi phục sau thương vụ 500 triệu USD", "loay hoay suốt một thập kỷ" hay cảm giác buồn chán vì không còn mục tiêu.

Khái niệm "sudden wealth syndrome" (tạm dịch: hội chứng giàu lên đột ngột) được dùng để mô tả những xáo trộn tâm lý có thể xuất hiện sau khi một người bất ngờ sở hữu khối tài sản rất lớn. Đây không phải một chẩn đoán chính thức trong Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn tâm thần của Hiệp hội Tâm thần học Mỹ, nhưng các chuyên gia về tâm lý tài sản dùng thuật ngữ này để nói về những phản ứng như mất phương hướng, thay đổi bản sắc, lo âu và khó thích nghi với đời sống mới.

Nhiều tiền nhưng không biết mình là ai

Michia Rohrssen từng có tuổi thơ gắn với nỗi lo tiền bạc. Anh nhớ cảnh mẹ khóc vì chiếc xe hỏng nhưng gia đình không có tiền sửa, những lần thiếu tiền ăn và thuê nhà.

Khi trưởng thành, Rohrssen chuyển tới San Francisco (Mỹ) và khởi nghiệp. Năm 2015, anh đồng sáng lập công ty phần mềm ôtô Prodigy. Có thời điểm anh còn phải bỏ những bữa trưa 25 USD với bạn bè vì không đủ tiền. Năm 2021, khi 31 tuổi, Rohrssen bán Prodigy với giá 110 triệu USD.

Nỗi lo tài chính biến mất sau một đêm. Nhưng sau cảm giác phấn khích ban đầu, một khoảng trống xuất hiện.

Rohrssen từng nghĩ nếu bán được công ty, mọi thứ sẽ tốt hơn. Khi điều đó thực sự xảy ra, anh lại nhận ra mình vẫn cảm thấy bất an, thiếu thốn và không đủ tốt.

"Nhưng tôi đã làm được điều đó rồi mà?" là câu hỏi khiến anh mắc kẹt. Anh đi du lịch, dành thời gian bên vợ nhưng không có nhiều mục tiêu khác trong ngày. Với một người đã quen sống trong nhịp độ startup, sự tự do đột ngột không dễ chịu như tưởng tượng.

Trong Tâm lý học về tiền (tựa gốc: The Psychology of Money), tác giả Morgan Housel nhìn nhận cách con người tương tác với tiền thường được định hình bởi trải nghiệm cá nhân. Người từng thiếu thốn có thể tiếp tục mang cảm giác thiếu thốn ngay cả khi số dư tài khoản dài ngoằng. Ông không xem tiền đơn thuần là bài toán thu nhập hay đầu tư mà tập trung vào cách ký ức, hành vi, lòng tham, nỗi sợ và khái niệm "đủ" chi phối quyết định tài chính.

Với những người sáng lập, câu chuyện còn phức tạp hơn. Công ty không chỉ là tài sản, mà là thứ họ dành nhiều năm để xây dựng, là danh thiếp, lịch sinh hoạt, các mối quan hệ và một phần quan trọng của bản sắc cá nhân. Khi công ty biến mất, một phần cấu trúc giúp định nghĩa bản thân cũng biến mất.

Chuyên gia tâm lý Annie Wright cho rằng tốc độ tạo ra tài sản trong ngành công nghệ khiến vấn đề này đáng chú ý hơn. Một công ty khởi nghiệp có thể được định giá hàng tỷ USD trong thời gian rất ngắn. Nhà sáng lập vì thế có ít thời gian hơn để thích nghi về mặt tâm lý với sự thay đổi của tài sản và vị thế xã hội.

AI càng đẩy tốc độ này lên một mức khác. Tại một số công ty AI, không chỉ nhà sáng lập mà cả nhân viên cấp trung cũng có thể rời đi với khoản tiền đủ thay đổi hoàn toàn cuộc sống. Các thương vụ phát hành cổ phiếu (Initial Public Offering - IPO) được kỳ vọng của Anthropic, OpenAI hay SpaceX có thể tạo thêm hàng loạt tỷ phú, triệu phú.

Lúc này, một người còn rất trẻ đã có tài sản đủ dùng cả đời, những câu hỏi thông thường về sự nghiệp nhanh chóng mất ý nghĩa. "Làm gì tiếp theo?" trở thành câu hỏi khó hơn "kiếm thêm bao nhiêu tiền?".

Cuộc chơi phải thay đổi

Một trong những phản ứng phổ biến là quay lại làm việc ngay. Một số doanh nhân tiếp tục lập công ty mới, đầu tư hoặc tham gia dự án khác. Nhưng không phải lúc nào đó cũng là lựa chọn xuất phát từ hứng thú. Đôi khi, họ chỉ muốn chứng minh rằng thành công trước đó không phải may mắn.

Bà Anastasia Koroleva gọi đó là một dạng "ảo tưởng đích đến", tức tin rằng một con số, chức danh hay cột mốc nào đó sẽ mang lại cảm giác mãn nguyện lâu dài. Khi đạt được rồi mà cảm giác ấy không xuất hiện, con người lại dựng lên một mục tiêu mới.

Vòng lặp cứ thế tiếp diễn.

Trong Ngưng sống cầm chừng (tựa gốc: Die With Zero), doanh nhân kiêm tác giả Bill Perkins đặt vấn đề theo hướng tiền chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành trải nghiệm và một cuộc sống mà con người thực sự muốn sống.

Bill khuyên những người đã có đủ tài sản nên đặt ra câu hỏi "dùng nguồn lực này vào lúc nào và cho điều gì?" thay vì "làm thế nào để có thêm?".

Hệ sinh thái mới dành cho nhóm hậu thoái vốn bao gồm Hampton, Post Exit Founders hay Beyond The Finish Line cũng dần xuất hiện, giúp nhóm doanh nhân giải quyết bài toán chênh vênh khi mới giàu lên.

Cộng đồng không chỉ kết nối những người giàu với cơ hội kinh doanh, còn tạo không gian để thành viên nói về những vấn đề khó hơn như quan hệ gia đình, tình bạn, mục đích sống và cảm giác mất phương hướng.

Một số tổ chức còn đặt ngưỡng tài sản rất cao. Tiger 21 yêu cầu thành viên có ít nhất 20 triệu USD, trong khi R360 hướng đến nhóm sở hữu từ 100 triệu USD tài sản.

Sam Parr, nhà sáng lập The Hustle, cho rằng người vừa bán công ty không nên vội đưa ra những quyết định không thể đảo ngược. Ông khuyên nên chờ ít nhất một năm trước khi mua những tài sản quá lớn hoặc thay đổi hoàn toàn lối sống. Bởi tiền cũng làm biến dạng các mối quan hệ.

Duy trì sự tò mò với cuộc sống

Bạn bè có thể bắt đầu ngại kể về khó khăn tài chính. Người thân có thể hình thành kỳ vọng về việc ai nên được hỗ trợ. Những mối quan hệ mới cũng khó phân biệt hơn: người khác tìm đến vì quý mến hay vì muốn tiếp cận tài sản?

Khi số tiền đủ lớn, bản thân con số cũng có thể mất cảm giác thực tế. Chuyên gia tâm lý Sherry Walling nhận xét rằng ở một mức tài sản nhất định, tiền bắt đầu giống tiền trong trò chơi cờ tỷ phú trong đầu người sở hữu. Nó không còn gắn chặt với giá trị của những món đồ hay trải nghiệm cụ thể.

Nhưng tiền vẫn không trả lời được câu hỏi cuối cùng là sống để làm gì. Koroleva ước tính trong khoảng 1.200 câu chuyện hậu thoái vốn mà bà nghiên cứu, sau khoảng một thập kỷ, chỉ 15% thực sự ở trạng thái phát triển tốt; 70% cảm thấy ổn nhưng vẫn có một khoảng trống; 15% còn lại ở trong tình trạng khá buồn bã.

Rohrssen hiện bắt đầu tìm lại cảm giác sống động bằng cách làm nội dung về xây dựng doanh nghiệp. Anh cũng dành thời gian trải nghiệm những chuyến đi đơn giản, trong đó có chuyến đi cùng tỷ phú Richard Branson. Điều khiến Rohrssen chú ý không phải sự giàu có của Branson mà là cách ông vẫn duy trì sự tò mò và hào hứng với cuộc sống.

Michael Sonnenfeldt, nhà sáng lập Tiger 21, cho rằng tiền có thể giúp một người ngừng tích lũy, nhưng không thể chỉ ra bước phải làm gì tiếp theo. Ông ví cuộc sống như một "trò chơi vô hạn", mục tiêu không phải thắng rồi kết thúc, mà là tiếp tục chơi theo cách đáng sống.