Vào cuối những năm 80 của thế kỷ trước, tôi được làm quen với nhiều dịch giả, các nhà nghiên cứu khoa học là cộng tác viên cùng tham gia biên soạn các bộ sách Bách khoa tri thức.

Trong số này, người mà tôi ấn tượng nhất là dịch giả Phạm Văn Thiều, dân vật lý lý thuyết, người vừa từ Đại học Kỹ thuật Quân sự chuyển ngành ra một cơ quan thuộc Viện Khoa học Việt Nam.

Dịch giả Phạm Văn Thiều. Ảnh: VOV.

Tiếp xúc lần đầu với anh và mời anh cộng tác lại là mảng truyện trinh thám. Đó là hai cuốn Những xác chết câm lặng và Những que diêm bí ẩn của nhà văn Anh nổi tiếng thế giới chuyên viết truyện trinh thám hành động - James Hadley Chase (dịch qua bản tiếng Nga).

Khi nhận bản dịch, đọc biên tập, tôi nhận thấy văn dịch của anh Thiều rất có duyên và đậm chất văn. Khi đã thành người thân thiết, tôi biết anh là người sử dụng thành thạo 3 ngoại ngữ: Anh, Nga, Pháp; là người rất thích đọc văn học Việt Nam, nhất là các nhà văn nhóm Tự lực Văn đoàn như Vũ Bằng, Nhất Linh, Khái Hưng, Thế Lữ…, đặc biệt anh rất mê văn của Thạch Lam.

Bạn hãy hình dung, Phạm Văn Thiều những lúc say đắm vào chuyện văn chương, anh có thể đọc liền mạch cả đoạn văn xuôi của tác giả này!

Tôi cứ ám ảnh với suy nghĩ, anh là dân khoa học tự nhiên, một người có kiến thức rộng, có ngoại ngữ lại mê văn Việt, mê tiếng Việt - trong anh hội tụ những tố chất của người dịch thuật, nhất là dịch sách tham khảo giáo dục, trong đó, mảng sách phổ biến khoa học mà ở ta còn trống vắng? Nếu dịch những cuốn sách khoa học thường thức, chắc sẽ “đắc địa” và hợp với cái “tạng” của anh…

Tôi nuôi ý định chờ dịp để kiểm chứng dự cảm chuyên môn về người cộng tác viên này. Và như lời tiền nhân: điều gì sẽ đến cũng đến.

Số là, trong số những bạn trẻ yêu sách mà tôi quen là tiến sĩ vật lý trẻ tuổi Nguyễn Hồng Chương, dân chuyên Toán, và cũng là chỗ quen biết của anh Thiều. Tôi gặp Chương trước ngày cháu sang Italy công tác, ngỏ ý nhờ cháu tìm bên bạn có cuốn sách nào về mảng khoa học thường thức mà được nhiều người tìm đọc, cháu vốn là người mê sách nên vui vẻ nhận lời.

Nửa tháng sau, cháu đi công tác về, nhắn tin muốn gặp. Khi tôi tới điểm hẹn, cháu rút từ trong cặp sách bản photocopy Tiếng Anh cuốn Lược sử thời gian của Stephen Hawking. Chương cho biết ở bên ấy, đây là cuốn sách các bạn trẻ rất thích đọc, nhất là các học sinh trung học phổ thông và sinh viên đại học.

Khi chia tay Chương đã là cuối ngày, tôi tranh thủ ghé văn phòng anh Thiều, dù không hẹn trước nhưng tôi biết giờ này anh vẫn còn ở đấy. Sau khi hai anh em uống hết tuần trà và hút chưa hết điếu thuốc, tôi liền lấy bản photocopy cuốn sách vừa nhận, đặt trước bàn anh, nói dõng dạc: "Hàng 'xách tay' mới cho ông anh đây!".

Anh Thiều xoay lại tập giấy photocopy tôi vừa đặt trước mặt, liếc nhìn dòng chữ tên sách và nét mặt như tươi hẳn ra. Anh nói, mình nghe nhắc tới cuốn này khá lâu mà chưa đọc được. Anh hứa sẽ trả lời sớm nhất có thể.

Hai tuần sau, cũng vào cuối giờ chiều, giờ mà sau này tôi thường ghé vào uống trà với anh sau mỗi ngày làm về, tôi tới gặp anh. Anh thông báo, bọn mình sẽ nhận ký hợp đồng dịch tác phẩm này.

Anh nói, sở dĩ chưa hồi âm sớm hơn vì cần tìm gặp một nhà vật lý đàn anh, một người rất uyên thâm và có một nền tảng văn hóa chung rất đáng nể mà mình coi như thầy, muốn cùng thầy dịch chung tác phẩm này (người thầy mà anh nhắc tới chính là GS Cao Chi).

Tôi thầm hiểu ý anh, anh là người nghiêm túc và kỹ tính trong công việc, nhất là dịch một cuốn sách của một tác giả có tên tuổi lẫy lừng như tác giả cuốn sách này. Trong thâm tâm, tôi nghĩ, việc tôi gửi gắm nơi anh coi như ổn.

Ba tháng sau, anh Thiều báo tin, bản thảo Lược sử thời gian đã dịch xong và hẹn tôi tới nhận. Anh nói tôi yên tâm, những người dịch đã kỹ lưỡng, kiểm tra chéo bản dịch, có tham khảo, đối chiếu các bản in tiếng nước ngoài khác.

Cuốn sách Lược sử thời gian sau này tái bản nhiều lần. Dịch giả Phạm Văn Thiều cùng các cộng sự, những người bạn làm khoa học cơ bản, tâm huyết đã hợp lại và xây dựng Tủ sách “Khoa học và Khám phá” ở Nhà xuất bản Trẻ.

Sau 15 năm tủ sách ra đời, nối tiếp Lược sử thời gian, các anh đã “cắt rốn” thêm hàng chục đầu sách, đưa chúng đăng ký hộ khẩu trong ngôi nhà tri thức tại Đường sách.

Cuốn sách được đánh số 1 của Tủ sách này đã vào tuổi 35, và đến nay riêng ở Nhà xuất bản Trẻ, nó đã được in tới 32 lần, người anh cả ấy vẫn sống mạnh mẽ bên đàn em sống động và lôi cuốn nhiều thế hệ bạn đọc…

Sau này anh Phạm Văn Thiều trở thành người tiên phong dịch một cách có hệ thống hàng loạt sách phổ biến khoa học nổi tiếng, được trao Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh về dịch thuật và hai Giải thưởng sách Quốc gia. Trộm nghĩ, phải chăng anh Thiều đã đạt được những thành tựu như thế là do cái duyên anh đã khởi đi từ cuốn Lược sử thời gian của Stephen Hawking?

Kể lại những chuyện bên lề về cuốn sách sau khoảng thời gian khá dài, cả những điều bây giờ mới có dịp nhớ lại, tôi nghĩ, hành trình mỗi cuốn sách đi vào Đường sách có những số phận khác nhau, cũng như hành trình của những người làm sách, viết sách, dịch sách… lắm chông gai nhưng hẳn ai cũng có niềm tin, những công việc hết sức lặng lẽ ở nghề này vẫn mang nhiều ý nghĩa, đem đến những giá trị tốt đẹp cho cuộc sống.

Người đọc sách, yêu sách hẳn cũng thầm biết ơn họ về những đóng góp thầm lặng mà giàu chất nhân văn…