Vào thế kỷ 17, nguồn bạc được người Tây Ban Nha khai thác ở châu Mỹ được buôn lậu qua Trung Quốc. Ảnh minh họa: D.T.

Từ máy bay, hãy theo đoàn tàu chở bạc đi lên phía Bắc. Từ mạn phía Đông của đoàn tàu hộ tống, là những sườn dốc của dãy Andes, nơi đã chìm vào sự hỗn loạn sinh thái học. Loài người đã sống ở đây hàng nghìn năm, xây dựng nên một số thành phố phức hợp đầu tiên của thế giới trong những thung lũng phía Bắc Lima.

Từ 115 năm trước chuyến bay do thám tưởng tượng này, bệnh đậu mùa đã càn quét qua đây. Sau đó là nhiều loại dịch bệnh châu Âu khác, và rồi chính người châu Âu xuất hiện. Hàng triệu người đã chết, trong sợ hãi và đau đớn, trong những ngôi làng miền núi tiêu điều. Lúc này đây, sau hàng thập kỷ, những mảnh ruộng bậc thang vốn được vun đắp và tưới tắm qua nhiều thế kỷ vẫn hoang vắng.

Cây bụi và cây thấp tràn ngập các nông trại bỏ hoang. Một vụ phun trào núi lửa khổng lồ vào năm 1600 đã bao phủ miền Trung Peru bằng một lớp tro bụi và đá vụn dày tới gần cả mét. Bốn thập kỷ sau, mọi thứ vẫn còn ngổn ngang, hệ sinh thái vùng Andes đã trở lại với trạng thái hoang dã. Trong lúc dong buồm lên phía Bắc, hạm đội sẽ đi ngang qua những nơi trông như vùng hoang dã, chí ít là đôi chỗ.

Một số tàu trong đoàn sẽ thả neo ở Panama, trong khi những chiếc còn lại tới Mexico. Từ máy bay nhìn xuống, ta thấy rằng số bạc ở Panama sẽ băng qua eo đất, hướng về châu Âu; trong khi đó, phần lớn số bạc ở Mexico cuối cùng sẽ đi về châu Á.

Có bao nhiêu bạc được chuyển tới các nơi này vẫn là chủ đề tranh luận sôi nổi của những quan chức hải quan vào năm 1642 và của cả các nhà sử học ngày nay. Triều đình Tây Ban Nha, vốn luôn thèm khát tiền, muốn bạc được chuyển về quê nhà. Các nhà thực dân Tây Ban Nha lại muốn chuyển bạc tới Trung Quốc càng nhiều càng tốt, nơi tiền xu và bạc thỏi có thể mang lại lợi nhuận thông qua giao thương nhiều hơn bất cứ nơi nào khác.

Sự căng thẳng này đã dẫn đến một hệ lụy không thể tránh khỏi: Buôn lậu. Các con số chính thức dự đoán rằng không quá 1/4 tổng lượng bạc đã băng ngang qua Thái Bình Dương.

Trong quá khứ, giới sử gia nhìn chung cho rằng sự kiểm soát nghiêm ngặt của chính quyền có lẽ đã giữ cho số bạc buôn lậu nằm ở mức khoảng 10% tổng lượng bạc, đồng nghĩa với những con số thống kê chính thức về cơ bản là khá chính xác.

Tuy nhiên, một làn sóng mới trong giới nghiên cứu lại tranh cãi rằng buôn lậu là một hiện tượng tràn lan; và Trung Quốc hút mất khoảng một nửa tổng lượng bạc. Cuộc tranh luận này không chỉ là chú trọng tiểu tiết quá mức. Một phe coi sự bành trướng của châu Âu là lực đẩy hàng đầu cho những mối quan hệ tầm cỡ thế giới; phe kia thì xem cả hành tinh là một nền kinh tế đơn nhất và phần lớn được thúc đẩy bởi nhu cầu của Trung Quốc.