Chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và việc hai nước thông qua Tuyên bố Tầm nhìn chung Việt Nam - Nhật Bản đánh dấu bước phát triển mới trong quan hệ song phương.

Văn kiện này hướng tới đưa quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Nhật Bản vì hòa bình và thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới lên tầm cao mới, trên tinh thần "Đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi, vì tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường".

Chia sẻ với Tri Thức - Znews về triển vọng quan hệ hai nước, Giáo sư Toshiro Nishizawa và Giáo sư Hirohide Kurihara cho rằng Việt Nam và Nhật Bản đang đứng trước cơ hội chuyển từ mô hình hợp tác truyền thống sang quan hệ đối tác bình đẳng, thực chất và có khả năng cùng giải quyết những thách thức chung.

Từ khuôn khổ chiến lược đến hợp tác thực chất

Đánh giá về ý nghĩa chuyến thăm, Giáo sư Toshiro Nishizawa cho rằng điều đáng chú ý không chỉ nằm ở hoạt động trao đổi cấp cao, mà còn ở thời điểm quan hệ Việt Nam - Nhật Bản đang chuyển từ giai đoạn xây dựng khuôn khổ hợp tác toàn diện sang hiện thực hóa những kết quả cụ thể.

Kể từ khi nâng cấp quan hệ năm 2023, hai nước đã mở rộng hợp tác sang nhiều lĩnh vực như an ninh kinh tế, chuyển đổi xanh, phát triển công nghệ, hàng hải và an ninh. Tuy nhiên, theo ông Nishizawa, thách thức hiện nay là bảo đảm những cam kết ngày càng tham vọng có thể chuyển hóa thành kết quả thiết thực về kinh tế và chiến lược.

Ông Nishizawa cho rằng chuyến đi phát thông điệp quan hệ hai nước đang ngày càng vào chiều sâu, thiết thực hơn và gắn kết chặt chẽ hơn với các vấn đề khu vực, đồng thời tiếp tục duy trì tính cởi mở.

Đồng quan điểm về ý nghĩa của chuyến thăm, Giáo sư Hirohide Kurihara nhìn nhận đây là thời điểm đặc biệt khi cả Việt Nam và Nhật Bản đều đứng trước những bước chuyển quan trọng trong quá trình phát triển.

Theo ông, Nhật Bản không còn ở giai đoạn tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ như trước và đang từng bước nhìn nhận lại mô hình phát triển để tìm kiếm hướng đi mới, trong đó chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của người dân ngày càng được coi trọng. Trong khi đó, Việt Nam đang nỗ lực trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao trong những thập niên tới.

Những thay đổi này tạo cơ sở để hai nước định hình một mô hình hợp tác mới, vượt ra khỏi cách tiếp cận truyền thống, trong đó Nhật Bản chủ yếu đóng vai trò cung cấp viện trợ còn Việt Nam là bên tiếp nhận.

"Thay vào đó, hai quốc gia có thể xây dựng quan hệ đối tác thực sự bình đẳng, cùng có lợi, cùng học hỏi kinh nghiệm của nhau và cùng tìm kiếm giải pháp cho những thách thức chung", ông Kurihara nhận định.

Theo giáo sư, điều quan trọng trong giai đoạn tới không chỉ là mở rộng quy mô hợp tác mà còn phải nâng cao chất lượng và tính thực chất của quan hệ song phương, để cả Việt Nam và Nhật Bản đều có thể đóng góp tích cực vào sự phát triển của nhau.

Đẩy mạnh hợp tác kinh tế, công nghệ và chuyển đổi xanh

Trong giai đoạn mới, hợp tác kinh tế và công nghệ được hai giáo sư đánh giá là những lĩnh vực có tiềm năng lớn để hiện thực hóa tầm nhìn chung của Việt Nam và Nhật Bản.

Giáo sư Nishizawa nhấn mạnh ba ưu tiên gồm an ninh kinh tế, nâng cấp năng lực công nghiệp và công nghệ, cùng cải thiện môi trường đầu tư.

Theo ông, trường hợp Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn cho thấy vai trò của sự phối hợp giữa chính phủ và doanh nghiệp trong bảo đảm an ninh kinh tế. Tại hội nghị thượng đỉnh tháng 5/2026, hai chính phủ đã nhất trí triển khai hỗ trợ của Tổ chức Bảo hiểm Xuất khẩu và Đầu tư Nhật Bản (NEXI) đối với hoạt động mua dầu thô cho Nghi Sơn. Đây là dự án đầu tiên thuộc khuôn khổ POWERR Asia.

Ông Nishizawa cho rằng sự hỗ trợ của chính phủ có thể giúp giải quyết những rủi ro mà các doanh nghiệp tư nhân khó có khả năng tự gánh vác. Đây cũng là hướng hợp tác cần được chú trọng trong bối cảnh an ninh năng lượng và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng ngày càng có ý nghĩa quan trọng.

Về công nghệ, hai nước cần kết nối các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực, thay vì triển khai từng sáng kiến riêng lẻ. Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ tiên tiến, nguồn vốn, nền tảng công nghiệp và kinh nghiệm quản trị, trong khi Việt Nam sở hữu năng lực sản xuất ngày càng mở rộng cùng nguồn nhân lực đang phát triển.

Theo ông Nishizawa, cơ hội thực sự nằm ở việc kết hợp những lợi thế bổ trợ này để giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ mở rộng vai trò như một địa điểm sản xuất.

Đồng quan điểm, Giáo sư Kurihara cho rằng Nhật Bản có thể phát huy thế mạnh về công nghệ, quản lý và nguồn vốn, trong khi Việt Nam có nguồn nhân lực trẻ, năng động, thị trường đang phát triển và vị trí địa kinh tế thuận lợi.

Ông đặc biệt chú ý việc Nhật Bản điều chỉnh chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở để thích ứng với thời đại AI và dữ liệu, trong khi Việt Nam ưu tiên chuyển đổi số, phát triển công nghiệp bán dẫn và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Đây là cơ hội để hai nước mở rộng hợp tác trong nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển những ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao.

Về chuyển đổi xanh, hai chuyên gia đều nhìn nhận là lĩnh vực có nhiều dư địa hợp tác. Giáo sư Nishizawa đề cập các khuôn khổ như Cộng đồng phát thải ròng bằng 0 châu Á (AZEC) và Cơ chế tín chỉ chung (JCM), trong khi Giáo sư Kurihara nhấn mạnh khả năng Nhật Bản hỗ trợ Việt Nam phát triển năng lượng sạch, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Tôn trọng lợi ích chiến lược, cùng đóng góp cho khu vực

Không chỉ có ý nghĩa trong quan hệ song phương, hợp tác Việt Nam - Nhật Bản còn cần được đặt trong bối cảnh khu vực rộng lớn hơn, nhất là khi môi trường địa chính trị và kinh tế toàn cầu đang có nhiều biến động.

Giáo sư Nishizawa cho rằng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ sự giao thoa lợi ích giữa hai nước. Nhật Bản đang tìm cách đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và khoáng sản thiết yếu, trong khi Việt Nam muốn nâng cấp năng lực công nghiệp và mở rộng các quan hệ kinh tế.

"Định hướng phù hợp hơn là tăng cường khả năng chống chịu thông qua đa dạng hóa, chứ không phải bằng cách loại trừ", ông Nishizawa nhấn mạnh với Tri Thức - Znews.

Theo ông, cách tiếp cận này có thể mở rộng sang hợp tác năng lượng, hàng hải, ứng phó biến đổi khí hậu, kết nối số và an ninh phi truyền thống. Hai nước có thể triển khai các dự án song phương, sau đó kết nối những mô hình hiệu quả với ASEAN, APEC và các khuôn khổ hợp tác khu vực khác.

Trong khi đó, Giáo sư Kurihara nhấn mạnh nguyên tắc quan trọng để thúc đẩy phối hợp khu vực là hai nước cần tôn trọng đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ của nhau, thay vì tìm cách đưa đối tác vào khuôn khổ chiến lược riêng.

Trên tinh thần đó, ASEAN, ASEAN+3, APEC và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) là những diễn đàn quan trọng để hai nước phối hợp thúc đẩy thương mại tự do, củng cố chuỗi cung ứng và duy trì trật tự khu vực dựa trên luật lệ, đồng thời tôn trọng sự đa dạng về lợi ích và lập trường của các quốc gia.

Giao lưu nhân dân củng cố nền tảng quan hệ lâu dài

Bên cạnh các trụ cột kinh tế và chiến lược, giao lưu nhân dân tiếp tục được hai giáo sư đánh giá là yếu tố quan trọng bảo đảm tính bền vững của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản.

Hiện có khoảng 700.000 người Việt Nam sinh sống, học tập và làm việc tại Nhật Bản. Theo Giáo sư Nishizawa, cộng đồng này ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng trong xã hội Nhật Bản. Người lao động, doanh nhân, nhà khởi nghiệp, du học sinh và các gia đình Việt Nam góp phần tăng cường sự hiểu biết, tin cậy giữa người dân hai nước.

Ông cho rằng những trải nghiệm trong đời sống thường nhật của cộng đồng người Việt có ảnh hưởng trực tiếp đến cách hai xã hội nhìn nhận về nhau. Vì vậy, giao lưu nhân dân là một trong những nền tảng quan trọng nhất của quan hệ song phương, dù đôi khi chưa được đánh giá đúng mức.

Theo ông, hai nước cần chuyển từ mô hình dịch chuyển nhân lực chủ yếu xuất phát từ nhu cầu lao động sang thúc đẩy lưu chuyển tri thức và nhân lực trình độ cao theo cả hai chiều. Các trường đại học, doanh nghiệp và chính phủ có thể tăng cường kết nối giữa học tập, nghiên cứu, thực tập, việc làm chuyên môn và khởi nghiệp.

Nhật Bản cũng cần cải thiện chất lượng hội nhập của người Việt thông qua giáo dục ngôn ngữ, phát triển nghề nghiệp và mở rộng cơ hội để các chuyên gia Việt Nam đảm nhiệm những vị trí đòi hỏi trình độ chuyên môn cao cũng như vai trò lãnh đạo, quản lý.

Đây cũng là vấn đề được Giáo sư Kurihara đặc biệt lưu tâm. Theo ông, việc ngày càng nhiều người Việt Nam lựa chọn Nhật Bản làm nơi học tập, làm việc và sinh sống là điều xã hội Nhật Bản cần trân trọng, nhất là khi nền kinh tế nước này không còn duy trì triển vọng tăng trưởng mạnh mẽ như trước, trong khi tiếng Nhật vốn không phải ngôn ngữ dễ học đối với người nước ngoài.

Ông cho rằng Nhật Bản không nên chỉ nhìn nhận người Việt Nam như nguồn cung lao động để giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân lực. Thay vào đó, cần chủ động tạo điều kiện để những người Việt có năng lực đảm nhận các vị trí quan trọng trong bộ máy hành chính, cơ sở nghiên cứu khoa học, trường đại học và bộ phận quản lý doanh nghiệp.

Bên cạnh cơ hội nghề nghiệp, việc tăng cường giao lưu thường xuyên thông qua giáo dục, văn hóa và nghiên cứu học thuật cũng có ý nghĩa quan trọng. Hai xã hội cần hiểu biết sâu sắc hơn về ngôn ngữ, văn hóa và lịch sử của nhau.

“Tôi muốn nhấn mạnh rằng sự hiểu biết về đất nước khác cũng chính là cơ hội để nhìn nhận sâu sắc hơn về đất nước mình. Đối với người Nhật, tìm hiểu Việt Nam cũng giúp họ hiểu rõ hơn về Nhật Bản; và đối với người Việt Nam cũng vậy. Tôi tin rằng sự hiểu biết hai chiều ấy sẽ trở thành nền tảng bền vững nhất cho quan hệ Việt Nam - Nhật Bản trong tương lai”, Giáo sư Kurihara nhấn mạnh.

Nhìn rộng hơn, cả hai chuyên gia đều cho rằng sức bền của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản không chỉ phụ thuộc vào những thỏa thuận giữa chính phủ mà còn nằm ở mức độ gắn kết giữa hai xã hội. Các thỏa thuận chính phủ có thể tạo dựng khuôn khổ hợp tác, nhưng chính giao lưu nhân dân, giáo dục và kết nối văn hóa mới bồi đắp niềm tin để khuôn khổ đó tồn tại lâu dài.