'Mệnh lệnh mới' để xuất bản thành hạt nhân phát triển

Hơn 20 năm sau khi Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 42-CT/TW, ngành xuất bản Việt Nam vừa đón nhận một luồng gió mới mang tính bước ngoặt với Chỉ thị số 04-CT/TW. Nếu Chỉ thị 42 ra đời trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thì Chỉ thị 04 được ban hành trong một không gian phát triển hoàn toàn mới: chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, nội dung số trở thành nguồn lực phát triển quan trọng của quốc gia.

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đồng thời là Phó chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam - khẳng định Chỉ thị 04 không chỉ cập nhật giải pháp mà sâu xa hơn là một bước chuyển biến căn cốt về tư duy phát triển ngành.

Xuất bản là "hạt nhân" kiến tạo giá trị

- Thưa ông, các nội dung trong Chỉ thị 04 vừa được ban hành có ý nghĩa như thế nào đối với ngành xuất bản?

- Từ góc nhìn của một người làm công tác quản lý, tôi cho rằng Chỉ thị 04 là một mệnh lệnh mới để tạo ra những động lực cho sự phát triển của ngành xuất bản, đáp ứng được yêu cầu trong kỷ nguyên vươn mình.

- Điều gì khiến ông cho rằng đây là một "mệnh lệnh mới" cho ngành xuất bản?

- Tôi nói “mệnh lệnh mới” vì khi nhìn vào Chỉ thị 04, chúng ta thấy những quan điểm mới, những mục tiêu cao, cùng những nhiệm vụ và giải pháp vừa toàn diện vừa mang nhiều nét đột phá. Tổ chức thực hiện của Chỉ thị cũng rất rõ ràng đối với từng cơ quan, từng tổ chức và từng đơn vị.

Từ góc nhìn của một người làm công tác quản lý, tôi cho rằng Chỉ thị 04 là một mệnh lệnh mới để tạo ra động lực phát triển cho ngành xuất bản, đáp ứng yêu cầu trong kỷ nguyên mới. Tuy nhiên, để đưa bước đột phá về tư duy này vào thực tiễn là một câu chuyện đòi hỏi nỗ lực rất lớn. Toàn ngành phải chung tay thực hiện như một mệnh lệnh phát triển thì lúc đó mới đem đến kết quả. Nếu ở đâu đó trong toàn hệ thống còn có những nhận thức chưa đồng nhất, có những đơn vị lùi lại phía sau và không đồng hành thì việc đưa Chỉ thị vào thực tiễn sẽ gặp rất nhiều khó khăn.

Đây không chỉ là yêu cầu cho chính những đơn vị đang hoạt động trong ngành mà phải là nhận thức chung của toàn bộ hệ thống chính trị. Với Chỉ thị 04 và các chương trình hành động đi kèm, nếu chúng ta đồng hành thực hiện, ngành xuất bản thực sự sẽ có một bước chuyển mình, thậm chí "lột xác", để thực hiện sứ mệnh kiến tạo các hệ giá trị.

- Trong Chỉ thị 04, khái niệm xuất bản “giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị” được nhắc đến. Ông nghĩ sao về khái niệm này?

- Đây không phải là lần đầu tiên chúng ta đề cập xuất bản như một ngành kinh tế - công nghệ phát triển toàn diện. Cách đây hơn 20 năm, tại Chỉ thị 42, chúng ta đã đề cập đến mục tiêu này. Tuy nhiên, thời điểm đó chúng ta mới nhìn nhận ở yếu tố công nghệ và kỹ thuật, như một thuộc tính để ngành thích ứng với cơ chế thị trường. Chúng ta chưa nhìn thấy tầm vóc, yêu cầu của một ngành kinh tế - kỹ thuật thực sự có vai trò như thế nào đối với sự phát triển tư tưởng văn hóa và đào tạo giáo dục.

Ở lần này, khi Đảng đặt yêu cầu kinh tế - công nghệ song hành cùng tư tưởng văn hóa trong vai trò trung tâm, là "hạt nhân" để tạo nên giá trị, thì đó là một bước phát triển về mặt tư duy. Khái niệm này đặt vấn đề kinh tế - công nghệ không chỉ góp phần cho sự phát triển về tư tưởng văn hóa, mà còn trở thành trung tâm, yêu cầu cho sự phát triển của ngành.

- Theo tinh thần chỉ đạo mới, chức năng xã hội của xuất bản sẽ có gì khác biệt so với trước đây, thưa ông?

- Có những sự thay đổi rất cơ bản. Trước đây, xuất bản đóng góp vào nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực thì bây giờ, Chỉ thị ghi rõ xuất bản là "trụ cột", là "công cụ chủ đạo" cho hoạt động đào tạo. Trụ cột tức là xuất bản không chỉ đơn thuần nằm ở khâu cuối cùng đưa tri thức đến bạn đọc, mà tham gia sâu vào toàn bộ chuỗi: từ khâu kiến tạo tri thức cho đến lan tỏa và biến tri thức thành giá trị cuộc sống. Tới đây, xuất bản sẽ gánh vác sứ mệnh nặng nề hơn rất nhiều, đồng hành ngay trong câu chuyện liên quan đến giáo dục và đào tạo.

Điểm khác biệt lớn thứ hai là câu chuyện hội nhập. Trước đây, chúng ta nói tiếp thu tinh hoa nhân loại và đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới, góc nhìn đó ít nhiều còn mang tính bị động. Lần này, việc đón nhận hay đưa ra được đặt trong một câu chuyện mới là tạo dựng "sức mạnh mềm". Chúng ta phải chuyển từ thế bị động sang chủ động: chủ động lựa chọn tiếp nhận tinh hoa, chủ động tạo lập các sản phẩm để góp phần vào dòng chảy văn minh nhân loại.

- Chỉ thị lần này đặt xuất bản trong mối liên hệ mật thiết với nội dung số, tài sản trí tuệ (IP). Rào cản lớn nhất để mở ra không gian này là gì?

- Chuyển đổi số hiện nay không chỉ đơn thuần là đưa ứng dụng công nghệ hay trí tuệ nhân tạo (AI) vào, mà bản chất là tạo ra một hệ sinh thái số để góp phần chung vào ngành công nghiệp văn hóa. Đây là một điểm mới, xuất bản không còn đứng đơn lẻ mà là một lĩnh vực trong các ngành công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, tôi để ý một câu chuyện sống còn là Chỉ thị đẩy rất cao vấn đề bản quyền gắn với nội dung số. Nếu không có bản quyền, mọi câu chuyện về xuất bản số, nền tảng dùng chung hay AI sẽ phải dừng lại và rất khó tạo ra động lực mới. Thời gian tới, việc tạo ra các thiết chế bảo vệ pháp luật tham gia sâu vào bảo vệ bản quyền trên không gian mạng là rất quan trọng. Nhiều quốc gia đã có những "bộ tư lệnh" hoặc "đội đặc nhiệm" bảo vệ bản quyền không gian mạng đối với các sáng tạo của tác giả. Chúng ta phải thực sự đẩy nhanh thì những yêu cầu chuyển đổi số mới đi vào thực tiễn được.

Chỉ thị đẩy rất cao vấn đề bản quyền gắn với nội dung số. Nếu không có bản quyền, mọi câu chuyện về xuất bản số, nền tảng dùng chung hay AI sẽ phải dừng lại và rất khó tạo ra động lực mới.

Ông Nguyễn Nguyên

- Để vận hành hệ sinh thái mới này, vai trò của Nhà nước và các thành phần kinh tế sẽ được phân bổ ra sao?

- Một quan điểm mang tính đột phá mà tôi tâm đắc là vấn đề hợp tác công - tư (PPP). Trước đây, chúng ta chỉ bàn đến câu chuyện thu hút nguồn lực xã hội hóa khi nguồn lực Nhà nước hữu hạn, góc nhìn đó mang tính bị động.

Hiện nay, hợp tác công tư xác định rõ nét vai trò của Nhà nước và xã hội trong cùng kiến tạo. Nhà nước giữ vai trò xây dựng, thực hiện những nội dung mang tính dài hạn, mang tầm chiến lược, động lực và kiến tạo. Còn xã hội sẽ tạo ra những yếu tố sinh động, làm nền tảng giúp ngành phát triển. Chính hợp tác công - tư mới là động lực thực sự và có làm tốt hợp tác công - tư thì chúng ta mới bàn tiếp được đến câu chuyện hình thành các tập đoàn xuất bản.

Chỉ thị 04 nêu cao vấn đề bản quyền gắn với nội dung số. Ảnh: Duy Hiệu.

Tập đoàn xuất bản - hạt nhân phát triển kinh tế ngành sách

- Đề cập đến định hướng hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia vào năm 2030, ông đánh giá thế nào về chủ trương này?

- Thực ra mô hình tổ hợp hay tập đoàn đã được nhắc đến từ Chỉ thị 42 năm 2004, đó là một tầm nhìn dài hơi, chiến lược của Đảng. Tuy nhiên, việc Chỉ thị 04 một lần nữa nhắc lại trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ và địa chính trị phức tạp hiện nay mang một ý nghĩa phát triển rất khác.

Việc hình thành các tập đoàn nhằm giải quyết hai yêu cầu đặc biệt quan trọng. Thứ nhất, tạo nên “quả đấm” về mặt kinh tế để ngành xuất bản tăng tốc, chuyển đổi số và xây dựng xuất bản số. Chúng ta không thể mãi chỉ nói câu chuyện phát triển mà hoàn toàn dựa vào sự đầu tư của Nhà nước.

Yếu tố thứ hai, và tôi cho là rất quan trọng - tập đoàn chính là một công cụ thiết chế quan trọng để tham gia bảo vệ chủ quyền trên lĩnh vực văn hóa. Đó là dùng sức mạnh kinh tế và sự thu hút đa dạng các nguồn lực để thực hiện nhiệm vụ chính trị. Nhìn ra thế giới, một số quốc gia như Trung Quốc có đến hơn 20 tập đoàn xuất bản. Một mặt họ tạo động lực kinh tế lớn để vươn mình, mặt khác họ dùng chính các tập đoàn đó để bảo vệ chủ quyền và đưa sản phẩm văn hóa ra thế giới. Với tầm nhìn Việt Nam trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, việc sớm hình thành các tập đoàn là rất cần thiết.

Nhà nước giữ vai trò xây dựng, thực hiện những nội dung mang tính dài hạn, mang tầm chiến lược, động lực và kiến tạo. Các đơn vị sẽ tạo ra những yếu tố sinh động, làm nền tảng giúp ngành phát triển.

Ông Nguyễn Nguyên

- Chúng ta từng thí điểm mô hình Tập đoàn xuất bản nhưng chưa đến đích. Vậy hiện nay, ông thấy đơn vị nào đã hội đủ yếu tố để có thể trở thành tập đoàn?

- Trước đây, thời điểm chưa chín muồi cho một đơn vị kết nối thực sự các yếu tố về thương hiệu, vốn và công nghệ nhằm hình thành tập đoàn. Ngoài ra lúc đó cũng chưa có đầy đủ nhân sự đủ tầm vóc dẫn dắt và hành lang pháp lý cũng chưa hoàn thiện. Hiện nay, Luật Xuất bản sắp tới và các văn bản pháp luật hiện hành đã mở ra nhiều điều kiện khả thi hơn.

Nhìn lại trong ngành, Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục là một đơn vị có yếu tố tiềm năng vì họ có mối quan hệ công ty mẹ - công ty con đã khá lâu và từng đề xuất thí điểm mô hình tập đoàn. Tuy nhiên, những mối quan hệ gắn chặt về các yếu tố của một tập đoàn vẫn chưa xuất hiện rõ nét. Thời gian tới, để có một tập đoàn xuất bản, cần một sự tổng kết mô hình NXB Giáo dục hết sức nghiêm túc, không chỉ bó hẹp trong sách giáo dục phổ thông mà phải lĩnh xướng sứ mệnh nâng cao dân trí và học tập suốt đời.

Thứ hai, chúng ta đang rất thiếu một đơn vị đủ sức mạnh để mang chủ trương của Đảng, Nhà nước và văn hóa Việt Nam ra thế giới. Tôi rất kỳ vọng tiến tới hình thành một số tập đoàn mũi nhọn ở các bộ ngành. Ví dụ, tôi mong muốn có một đơn vị xuất bản của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực sự phát triển thành tập đoàn mạnh để mang cái hay, cái đẹp của Việt Nam ra thế giới.

Hoặc NXB Chính trị quốc gia Sự thật, nếu sắp xếp tốt cũng có thể tiến tới mô hình có tính chất tập đoàn. Tất nhiên, thời gian tới cơ quan tham mưu sẽ phải có kiến nghị cụ thể để mô hình tập đoàn này hoạt động phù hợp với pháp luật và đặc thù ngành.

- Mục tiêu hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia vào năm 2030, liệu có khả thi không, thưa ông?

- Chúng ta đã có đầy đủ bối cảnh và điều kiện, nếu có quyết tâm cao hơn thì hoàn toàn khả thi. Không chỉ mục tiêu tập đoàn, mà mọi mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp trong Chỉ thị lần này đều mang tính khả thi. Mới đọc, nhiều người sẽ cảm thấy có vẻ như là một thách thức vượt quá khả năng hiện nay của ngành. Nhưng là người theo dõi ngành lâu năm, tôi khẳng định ngành xuất bản có thể nhìn nhận và lĩnh hội những mục tiêu này.

Đường lối đã có, vấn đề là nhận thức của các đơn vị trong ngành và đưa vào thực hiện như thế nào. Phải có yêu cầu liên quan đến tổ chức thực hiện: thường xuyên kiểm tra, giám sát, đánh giá, đôn đốc và điều chỉnh.

Đặc biệt, tôi rất vui mừng khi thấy Chỉ thị phân tầng, phân lớp trách nhiệm rất rõ nét cho toàn hệ thống chính trị. Để ngành xuất bản phát triển, hoàn thiện thể chế không thể chỉ gói gọn trong Luật Xuất bản, mà đòi hỏi vai trò của tất cả các bộ ngành trong việc kiến tạo hành lang pháp lý liên quan đến thuế, tiền đất, tiền nhà, chính sách ưu đãi, tín dụng... Nếu chỉ một mình quy định pháp luật chuyên ngành xuất bản thì sẽ không bao quát và không tạo đủ động lực mới. Với một lộ trình được xây dựng bài bản, khoa học và sự vào cuộc đồng bộ, những nội dung lớn với tầm nhìn như vậy chắc chắn sẽ đi vào thực tế.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!