Màu da hoá ra phức tạp về mặt khoa học hơn mọi người tưởng tượng. “Hơn 120 gen có liên quan đến sắc tố ở động vật có vú”, theo Jablonski, “vì vậy rất khó để giải mã tất cả.” Đây là những gì chúng ta có thể nói: màu của da bắt nguồn từ nhiều sắc tố, trong đó quan trọng nhất là các phân tử được gọi là eumelanin, nhưng được gọi chung là melanin. Nó là một trong những phân tử lâu đời nhất trong sinh học và được tìm thấy khắp thế giới tự nhiên.

Phân tử này không chỉ liên quan đến màu da. Nó mang lại màu lông cho chim, hoạ tiết và vảy phát quang của cá, mực màu đen của mực ống. Nó thậm chí còn tham gia vào việc làm cho trái cây chuyển sang màu nâu. Với chúng ta, nó quyết định màu tóc. Quá trình sản xuất melanin chậm đi đáng kể khi chúng ta già đi, đó là lý do tóc của người lớn tuổi thường chuyển xám.

Jablonski nói: “Melanin là loại kem chống nắng tự nhiên tuyệt vời. Nó được sản xuất trong các tế bào gọi là tế bào hắc tố. Tất cả chúng ta, bất kể là chủng tộc nào, đều có cùng số lượng tế bào hắc tố. Sự khác biệt nằm ở lượng melanin được sản xuất.” Melanin thường phản ứng với ánh sáng mặt trời theo từng mảng, dẫn đến tàn nhang.

Màu sắc là một tồn tại diệu kỳ của vũ trụ. Ảnh: National Geographic.

Màu da là một ví dụ kinh điển về cái được gọi là sự tiến hoá hội tụ - có nghĩa kết quả tương tự hình thành ở hai hoặc nhiều địa điểm. Người dân Sri Lanka và Polynesia có làn da nâu sáng không phải vì có mối liên hệ di truyền trực tiếp, mà vì họ đã tiến hoá một cách độc lập làn da nâu để đối phó với điều kiện nơi họ sống.

Người ta đã từng nghĩ rằng sự thay đổi sắc tố da có lẽ phải mất 10.000-20.000 năm, nhưng giờ đây, nhờ vào gen, chúng ta biết nó có thể xảy ra nhanh hơn rất nhiều, chỉ trong 2.000-3.000 năm. Chúng ta cũng biết rằng quá trình đó đã xảy ra nhiều lần. Da sáng màu, hay “làn da giảm sắc tố”, như cách Jablonski gọi, đã tiến hoá ít nhất ba lần trên Trái đất. Một loạt các màu sắc đẹp đẽ của con người là một quá trình luôn thay đổi. “Chúng ta,” như Jablonski nói, “vẫn đang ở giữa một thí nghiệm mới trên quá trình tiến hoá của loài người.”

Có ý kiến cho rằng da sáng có thể là hệ quả của sự di cư của con người và sự phát triển của nông nghiệp. Luận điểm ở đây là những người săn bắn hái lượm hấp thụ rất nhiều vitamin D từ đánh cá và săn bắt. Những nguồn dinh dưỡng này giảm mạnh khi con người bắt đầu trồng trọt, đặc biệt là khi họ di chuyển về phía bắc. Do đó, làn da sáng hơn để tổng hợp thêm vitamin D trở thành một lợi thế lớn.

Vitamin D rất quan trọng với sức khoẻ. Nó giúp xương và răng chắc khoẻ, tăng cường hệ thống miễn dịch, chiến đấu với ung thư và nuôi dưỡng tim. Nó là thành phần hoàn toàn tốt. Chúng ta có thể hấp thụ nó theo hai cách, từ các loại thực phẩm chúng ta ăn hoặc qua ánh sáng mặt trời. Vấn đề là việc tiếp xúc với tia cực tím quá nhiều sẽ làm hỏng DNA trong tế bào và có thể gây ung thư da. Lấy đúng lượng cần thiết là một việc khó khăn.

Con người đã giải quyết thách thức này bằng cách phát triển một loạt các màu da khác nhau để phù hợp với cường độ ánh sáng mặt trời ở các vĩ độ khác nhau. Khi cơ thể con người thích nghi với hoàn cảnh thay đổi, quá trình này được gọi là tính linh hoạt kiểu hình. Chúng ta thay đổi màu da mọi lúc, khi chúng ta rám nắng hoặc cháy nắng dưới ánh mặt trời rực rỡ hoặc đỏ mặt vì xấu hổ. Màu đỏ của cháy nắng là do các mạch máu nhỏ ở các khu vực bị ảnh hưởng bị căng ra, khiến da nóng khi chạm vào. Tên chính thức của cháy nắng là erythema, hay ban đỏ.

Phụ nữ mang thai thường xuyên trải qua sự sạm màu của núm vú và quầng vú, và đôi khi của các bộ phận khác của cơ thể như bụng và mặt, do tăng sản xuất melanin. Quá trình này được gọi là nám, và vẫn chưa ai lý giải được mục đích của nó.

Sự bốc hoả mà chúng ta cảm nhận được khi bực tức lại trái với lẽ thường một chút. Khi cơ thể sẵn sàng chiến đấu, máu phần lớn được chuyển hướng đến nơi thực sự cần thiết, như cơ bắp, vậy tại sao máu lại dồn lên mặt, nơi nó không có lợi ích sinh lý rõ ràng, đó vẫn còn là một bí ẩn. Một khả năng được đề xuất bởi Joblonski là bằng cách nào đó, việc này giúp điều hoà huyết áp. Hoặc nó có thể đóng vai trò là tín hiệu cho đối thủ lùi lại khi thấy chúng ta đang thực sự tức giận.