Lý do 5 ngày nghỉ lễ trôi qua 'nhanh như chớp'

Kỳ nghỉ Quốc khánh 2/9 kéo dài 5 ngày đã khép lại, kéo theo cảm giác quen thuộc: "Chưa kịp nghỉ đã hết". Trên mạng xã hội, nhiều người than thở những ngày được mong chờ suốt nhiều tuần dường như trôi qua chỉ trong chớp mắt. Cảm giác này cũng không chỉ xuất hiện ở một kỳ nghỉ hay một cá nhân.

Thực tế, các nghiên cứu về tâm lý học thời gian cho thấy con người không trải nghiệm thời gian giống như cách đồng hồ đo đếm. Khi vui vẻ, đắm chìm trong một hoạt động hoặc liên tục có những trải nghiệm mới, vài ngày nghỉ có thể được cảm nhận ngắn hơn rất nhiều so với thời lượng thực tế.

Nghịch lý kỳ nghỉ

Năm ngày nghỉ trên lịch vẫn là 120 giờ, nhưng nhiều người có cảm giác kỳ nghỉ vừa bắt đầu đã kết thúc. Cảm giác này không có nghĩa thời gian thực sự trôi nhanh hơn, mà liên quan đến cách não bộ chú ý, trải nghiệm và ghi nhớ thời gian.

Thứ nhất, những hoạt động thú vị khiến chúng ta ít để ý đến thời gian. Khi tập trung vào một chuyến đi, cuộc gặp gỡ hay hoạt động yêu thích, sự chú ý được dành cho trải nghiệm thay vì liên tục kiểm tra đồng hồ.

Psychology Today dẫn nghiên cứu của Eastwood và cộng sự (2012), The Unengaged Mind: Defining Boredom in Terms of Attention, cho thấy cảm nhận về thời lượng có liên quan đến việc chúng ta phân bổ sự chú ý. Khi chú ý nhiều đến dòng thời gian, thời gian có xu hướng được cảm nhận là dài hơn; ngược lại, khi bị cuốn vào một hoạt động, chúng ta ít nhận biết nó đang trôi.

Thứ hai, thời gian được cảm nhận khác nhau trong lúc trải nghiệm và khi hồi tưởng. Đây là lý do tạo nên nghịch lý quen thuộc: một kỳ nghỉ có thể trôi rất nhanh khi đang diễn ra nhưng lại có vẻ dài hơn khi nhìn lại.

Nhà nghiên cứu Claudia Hammond (Anh) gọi hiện tượng này là "holiday paradox" (tạm dịch: nghịch lý kỳ nghỉ). Những trải nghiệm mới mẻ, thú vị khiến thời gian dường như thu ngắn trong khoảnh khắc vì chúng ta đang hoàn toàn nhập tâm. Nhưng khi nhìn lại, chính những trải nghiệm đó trở thành các mốc ký ức khiến khoảng thời gian đã qua có vẻ phong phú và dài hơn.

Nói cách khác, "thời gian đang trôi" và "thời gian được nhớ lại" không phải lúc nào cũng cho cùng một câu trả lời.

Các hoạt động thú vị trong kỳ nghỉ khiến mọi người cảm giác thời gian trôi nhanh hơn quỹ đạo sinh hoạt bình thường. Ảnh: Phương Lâm.

Thứ ba, sự mới mẻ của kỳ nghỉ tạo ra nhiều dấu mốc ký ức hơn. Một ngày làm việc quen thuộc có thể chứa rất ít sự kiện đáng nhớ, trong khi vài ngày du lịch lại có hàng loạt địa điểm, món ăn, cuộc gặp và trải nghiệm mới. National Geographic từng dẫn nghiên cứu của Jorgen Sugar và cộng sự tại Viện Khoa học Thần kinh Hệ thống Kavli, trong đó các nhà nghiên cứu quan sát cách não chuột hình thành những "mã thời gian" khác nhau trong các hoạt động đa dạng.

Khi trải nghiệm phong phú hơn, nhiều dấu mốc được tạo ra trong quá trình hình thành ký ức; ngược lại, những khoảng thời gian đơn điệu có thể để lại ít dấu vết hơn. Nghiên cứu này được thực hiện trên động vật nên chưa thể áp dụng trực tiếp cho con người, song nó góp phần lý giải vì sao một kỳ nghỉ ngắn vẫn có thể để lại cảm giác như chứa rất nhiều kỷ niệm.

Vì thế, cảm giác "kỳ nghỉ trôi quá nhanh" thực chất là kết quả của nhiều tầng nhận thức: chúng ta ít chú ý đến thời gian khi đang vui, cảm nhận thời gian khác đi khi hồi tưởng và lưu giữ nhiều dấu mốc hơn khi trải nghiệm những điều mới mẻ. Chính sự kết hợp này khiến vài ngày nghỉ có thể vụt qua trong hiện tại nhưng lại trở thành một khoảng thời gian rất "dài" trong ký ức.

Nhìn khác về thời gian và nghỉ ngơi qua sách

Nếu khoa học giúp lý giải vì sao vài ngày nghỉ có thể vụt qua trong cảm nhận, nhiều cuốn sách lại gợi mở một câu hỏi khác: khi thời gian vốn hữu hạn, chúng ta nên nghỉ ngơi và sống những ngày của mình như thế nào?

Trong Chậm lại một chút (tựa gốc: The Art of Rest: How to Find Respite in the Modern Age), Claudia Hammond đặt câu hỏi vì sao con người hiện đại ngày càng khó thực sự nghỉ ngơi, dù luôn cảm thấy mệt mỏi. Dựa trên tâm lý học và kết quả The Rest Test - khảo sát hơn 18.000 người tại 135 quốc gia về những hoạt động giúp họ thư giãn - tác giả lần lượt khám phá 10 hình thức nghỉ ngơi phổ biến, từ đọc sách, ở một mình, đi bộ, nghe nhạc đến hòa mình vào thiên nhiên.

Hammond cho rằng nghỉ ngơi không phải phần thưởng sau khi hoàn thành mọi việc mà là nhu cầu thiết yếu đối với sức khỏe thể chất và tinh thần. Cuốn sách cũng khuyến khích mỗi người tìm ra "công thức nghỉ ngơi" phù hợp, thay vì coi sự bận rộn là thước đo của một cuộc sống hiệu quả.

"Chậm lại một chút" hay "Bốn nghìn tuần" đều bàn luận về cách con người sử dụng thời gian hữu hạn. Ảnh: Fahasa, Nhã Nam.

Đáng chú ý, Hammond cũng là tác giả Time Warped: Unlocking the Mysteries of Time Perception, cuốn sách khám phá cách ký ức, cảm xúc và sự chú ý làm thay đổi cảm nhận về thời gian. Trong đó, bà gọi nghịch lý một kỳ nghỉ "trôi vèo" khi đang trải nghiệm nhưng lại có vẻ dài hơn khi nhìn lại là "holiday paradox".

Còn trong cuốn "Bốn nghìn tuần" (tựa gốc: Four Thousand Weeks: Time Management for Mortals), tác giả Oliver Burkeman bằng cách tiếp cận thẳng thắn, chân thành đã đi vào phân tích và khám phá nỗi sợ hãi cố hữu về sự ngắn ngủi của kiếp người, đồng thời chỉ ra rằng chỉ bằng cách chấp nhận và đối mặt với những giới hạn của mình, chúng ta mới có thể thật sự sống một cuộc đời trọn vẹn.

Adam Grant, tác giả cuốn sách Think Again, đánh giá "Bốn nghìn tuần" là cuốn sách "quan trọng nhất từng được viết về vấn đề quản lý thời gian".

"Oliver Burkeman đưa ra một cáo buộc gay gắt về hack năng suất và cho chúng ta thấy những hiểu biết sâu sắc về cách tốt nhất để sử dụng tài nguyên khan hiếm và quý giá nhất của chúng ta: Thời gian. Cuốn sách của ông sẽ yêu cầu bạn xem xét lại nhiều niềm tin về cách để hoàn thành công việc - và bạn sẽ khôn ngoan hơn vì điều đó", Adam Grant viết.