Xem xét dữ liệu vòng sinh trưởng của cây từ dãy núi Altai thuộc Trung Á, độ mặn ở Biển Aral và các quan sát về việc dao động Bắc Đại Tây Dương đã từng dịch chuyển mạnh về giá trị dương, chúng ta biết rằng một xu hướng biến đổi khí hậu trong dài hạn đã bắt đầu xuất hiện vào khoảng năm 800, thay đổi từ điều kiện khí hậu lạnh và ẩm hơn sang khí hậu ấm và khô hơn tại nhiều vùng của đại lục Á-Âu.

Những thách thức mà hiện tượng này tạo ra có thể được nhìn thấy từ sự suy giảm số lượng các khu định cư ốc đảo, giảm tới gần 70% trong những thập niên sau đó.

Đây không phải là hiện tượng chỉ có ở Trung Á, như có thể thấy rõ qua việc các thị trấn, làng mạc và đất nông nghiệp bị bỏ hoang ở miền tây Iran cũng như ở vùng đồng bằng bồi tụ của sông Euphrates-một trong những khu vực có năng suất cao nhất không chỉ ở Trung Đông mà trên toàn thế giới.

Ngoài thay đổi về khí hậu, còn có sức ép sinh thái do tình trạng nhiễm mặn trong đất tăng nhanh gây ra.

Sản lượng lúa mì ở vùng đồng bằng Lưỡng Hà trù phú giảm mạnh trong những năm 820-850; sản lượng lúa mạch lại tăng, một dấu hiệu cho thấy sự mất cân bằng về độ mặn, vì lý mạch sống tốt hơn nhiều so với lúa mì trên đất đã bị thoái hoá.

Việc nhập khẩu lao động cưỡng bức từ châu Phi để bóc các lớp muối đóng trên đất bằng tay nhằm giữ cho đồng ruộng có thể trồng trọt được cũng là một dấu hiệu khác về tình trạng này.

Khí hậu có thể giúp mùa màng trù phú cũng có thể khiến đất đai trở nên cằn cỗi. Ảnh: Libcom.org.

Những vấn đề này trở nên phức tạp hơn bởi thực tế là khoảng 800 nhân vật trong giới tinh hoa giàu đã bắt đầu thành công trong việc tích tụ sở hữu đất đai, sử dụng địa vị, mối quan hệ và áp lực chính trị để tác động đến hệ thống thuế và điều tiết nguồn nước.

Điều này mang lại lợi ích ngắn hạn nhưng phải đánh đổi bằng sự bền vững về dài hạn - cả về kinh tế lẫn môi trường: vào đầu thế kỷ thứ Chín, nhà nước Abbas thu được khoảng 125 triệu dirham mỗi năm từ thuế đất ở Irap; một thế kỷ sau, con số này đã giảm gần 80%.

Những sự sụp đổ nguồn thu ngân khố như vậy đã tạo ra thêm những vấn đề mới, đặc biệt là áp lực lên giới cầm quyền phải giải thích lý do tại sao họ không tiếp nối được truyền thống hào phóng và vẻ vang của những người đi trước, từ những công trình xây dựng tráng lệ cho đến việc mở rộng bờ cõi, đến chi tiêu xa hoa, điều dường như đã là một ký ức xa xôi. Một cách phản ứng thường thấy là lên tiếng chỉ trích lối sống hoang phí trác táng và chi tiêu vô trách nhiệm của triều đình.

Ali ibn Isa đã viết vào đầu thế kỷ thứ 10 rằng gần một phần ba ngân quỹ hằng năm của triều đình caliph được dành cho hậu cung, các hoạn quan và các quan chức cấp cao trong triều. Với mức chi tiêu như vậy, không có gì ngạc nhiên khi những cú sốc có thể làm trầm trọng thêm những bất bình và tạo điều kiện cho phản kháng, bất ổn và có khi là tệ hơn nữa.

Ví dụ, các cuộc bạo loạn tại Baghdad trong những năm 919-920 xảy ra do tình trạng thiếu lương thực chỉ được xoa dịu sau khi ngũ cốc dự trữ được phân phối với giá trợ cấp.

Hai thập niên sau, một nạn đói xảy ra nghiêm trọng đến mức “nhà cửa, vườn nho và vườn tược bị bán để đổi lấy vài khoanh thịt và bánh mì. Còn dân thường phải nhặt các hạt lúa mạch từ phân ngựa và lừa để ăn.

Vài năm sau, tình trạng thiếu lương thực ở Jazira khủng khiếp đến mức “nhiều kẻ hoá điên, lao vào đánh lẫn nhau không thương tiếc và ăn thịt nhau một cách dã man”.