Một đứa trẻ chăm chú xem video có thể dễ dàng chuyển từ nội dung này sang nội dung khác chỉ bằng một cú chạm.

Trò chơi lại liên tục đưa ra phần thưởng, âm thanh, hình ảnh và những thử thách mới.Những kích thích nối tiếp khiến màn hình trở thành một nguồn giải trí dễ tiếp cận, trong khi các hoạt động như đọc sách, vận động hay chơi cùng người khác lại kém thu hút trẻ.

Trong cuốn sách Cho đời nhẹ lên cao, tác giả David JP Phillips cho rằng các ứng dụng và trò chơi điện tử được thiết kế để tạo ra những kích thích mạnh, nhanh và liên tục, qua đó khiến người dùng muốn tiếp tục tương tác.Với trẻ em, tác giả lưu ý rằng khả năng tự kiểm soát chưa phát triển hoàn thiện nên việc lựa chọn những hoạt động mang lại sự thỏa mãn tức thì có thể càng dễ xảy ra.

Những niềm vui đến quá nhanh

Tác giả David JP Phillips gọi những nguồn mang lại cảm giác thỏa mãn gần như tức thì là “dopamine nhanh”. Ngược lại, những hoạt động cần nhiều thời gian, nỗ lực và sự chủ động hơn được ông gọi là “dopamine chậm”.

Cuốn sách cho rằng các ứng dụng và trò chơi điện tử có thể được thiết kế để giữ người dùng tương tác lâu hơn, trong đó trẻ em là nhóm đặc biệt dễ bị cuốn vào những kích thích này.

Theo cách tiếp cận của tác giả, vấn đề không nằm ở việc phải loại bỏ hoàn toàn mọi nguồn “dopamine nhanh”. Ông cho rằng những nguồn dopamine này vẫn góp phần tạo ra niềm vui, điều quan trọng là mỗi người nhận biết được tác động của chúng và học cách quản lý, thay vì để chúng chi phối hành vi.

Với trẻ, điều này đặt ra một bài toán khác cho cha mẹ: nếu chỉ lấy điện thoại khỏi tay con mà không có hoạt động thay thế, khoảng thời gian trống rất dễ được lấp đầy bằng chính màn hình.

Thay màn hình bằng những trải nghiệm thật

Muốn trẻ rời khỏi thiết bị điện tử, cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc đưa những hoạt động ngoài màn hình trở lại đời sống hàng ngày. Đọc sách cùng con, chơi trò chơi, vẽ, làm đồ thủ công, vận động, đi dạo hoặc đơn giản là trò chuyện đều tạo cơ hội để trẻ chủ động tham gia thay vì chỉ tiếp nhận nội dung từ thiết bị.

Những hoạt động này cũng giúp trẻ có thêm thời gian tương tác trực tiếp với người khác. Thay vì để điện thoại trở thành cách nhanh nhất để trẻ giải khuây mỗi khi buồn chán, phụ huynh có thể cùng con tìm một hoạt động phù hợp với sở thích và lứa tuổi.

Theo bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Liên chuyên khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP.HCM), trước những hệ lụy khi trẻ lạm dụng thiết bị điện tử, phụ huynh nên giảm dần và hướng đến việc hạn chế thời gian sử dụng màn hình, thay vì để thiết bị trở thành phương tiện chính giúp trẻ ăn, chơi hoặc giải trí.

Điều quan trọng là khoảng thời gian được lấy lại từ màn hình cần được thay thế bằng tương tác thực tế. Cha mẹ có thể trò chuyện, đọc sách, chơi cùng con, đưa trẻ ra ngoài vận động hoặc tạo cơ hội để trẻ giao tiếp với những người xung quanh.

Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường cũng có vai trò quan trọng. Khi được tham gia hoạt động tập thể, hoạt động thể chất và giao tiếp với bạn bè, trẻ có thêm cơ hội rèn luyện kỹ năng xã hội.

Với trẻ nhỏ, điều đó có thể bắt đầu từ những việc rất đơn giản như bớt một khoảng thời gian trước màn hình và thêm một khoảng thời gian trẻ được trò chuyện, vui chơi, vận động và khám phá.