James Bond hồi sinh

James Bond của Ian Fleming từng sống sót qua các màn tra tấn, đạn bắn, thuốc độc, những vụ ám sát, hang ổ rình rập bom mìn và những kẻ vĩ cuồng ôm mộng thống trị thế giới. Thế nhưng, mối đe dọa lớn nhất đối với sự tồn vong của 007 có lẽ đã ập đến vào ngày 12/8/1964, khi "cha đẻ" qua đời ở tuổi 56.

Vào thời điểm đó, không có bất kỳ cơ sở nào để tin rằng một ai khác có thể đơn giản tiếp quản di sản mà Ian Fleming để lại. Hình tượng điệp viên 007 và tác giả Fleming đã gắn bó mật thiết đến mức ý tưởng về việc một nhà văn khác chấp bút viết tiếp các cuộc phiêu lưu cho Bond dường như là điều không tưởng. Nhưng hơn 60 năm sau, câu chuyện đã rẽ sang một hướng hoàn toàn khác.

Bắt đầu từ cuốn Colonel Sun của Kingsley Amis năm 1968, James Bond đã sống một đời sống thứ hai đầy phi thường trên những trang sách. Lần lượt sau đó, John Gardner, Raymond Benson, Sebastian Faulks, Jeffery Deaver, William Boyd, Anthony Horowitz cùng nhiều tác giả khác đã mang đến những góc nhìn độc đáo về chàng điệp viên huyền thoại. Không dừng lại, "vũ trụ 007" còn mở rộng với dòng truyện Young Bond, bộ tiểu thuyết The Moneypenny Diaries, các câu chuyện về những điệp viên dòng họ Double-O, tiểu thuyết riêng về Felix Leiter hay series trinh thám xoay quanh nhân vật Q.

Đối với nhà sử học Mark Edlitz - tác giả của hai cuốn sách The Lost Adventures of James Bond và James Bond After Fleming, lịch sử phát triển này đặt ra một câu hỏi: "Làm thế nào để duy trì một nhân vật tưởng chừng không thể tách rời khỏi người đã sáng tạo ra anh ta"?

James Bond không chết

Mark Edlitz chia sẻ trên tạp chí Womans World: "Khi Ian Fleming mất, nhiều người nghĩ nhân vật này cũng sẽ 'chết' theo. Khi ấy, việc viết tiếp các bộ tiểu thuyết chưa phải là xu hướng phổ biến. Người ta đánh đồng Fleming với Bond, cho rằng ông đang viết về chính cuộc đời và trải nghiệm của mình. Quả thực, ý tưởng viết tiếp câu chuyện về James Bond mà không có Fleming từng bị coi là một trò hề sai lầm. Ngay cả vợ của Fleming - người vốn không mấy mặn mà với các cuốn sách khi ông còn sống - cũng lên tiếng phản đối việc tiếp tục xuất bản. Góc nhìn đó hoàn toàn có lý do của nó".

Tuy nhiên, việc khai tử biểu tượng văn hóa này trên trang sách lại vấp phải một rào cản lớn: Độc giả vẫn khao khát được đọc thêm về James Bond. Thời điểm Fleming qua đời, loạt phim điện ảnh chính thức mới chỉ ra mắt được 3 trên tổng số 25 phần sau này, càng làm bùng nổ cơn sốt 007 trên toàn cầu.

Theo Edlitz, còn một yếu tố mang tính quyết định khác. Nhiều nhà văn tự do sẵn sàng xuất bản các câu chuyện về Bond dù có nhận được sự cho phép của đơn vị quản lý di sản hay không. Điều này tạo ra áp lực buộc bên giữ bản quyền phải chủ động nắm thế thượng phong.

"Có những tác giả cố gắng xuất bản các phần tiếp theo mà không có sự đồng ý của gia đình Fleming. Đơn vị quản lý rơi vào thế 'dùng hoặc mất' đối với bản quyền thương hiệu. Như một cơ chế tự vệ, họ buộc phải tiếp tục kể những câu chuyện mới về Bond để tránh việc vi phạm bản quyền và gây hỗn loạn cho công chúng. Dĩ nhiên, đây cũng là một hoạt động mang lại lợi nhuận tài chính không nhỏ", Edlitz phân tích.

Câu hỏi lúc này không còn là "Có nên viết tiếp Bond hay không?", mà là "Ai đủ sức để tiếp bước Ian Fleming?".

Kingsley Amis và phép thử mang tên 'Colonel Sun'

Người được chọn là Kingsley Amis, một tiểu thuyết gia nổi tiếng người Anh và là chuyên gia nghiên cứu về các tác phẩm của Fleming. Với bút danh Robert Markham, Amis đã trình làng cuốn Colonel Sun vào năm 1968 - tác phẩm được công nhận chính thức là tiểu thuyết nối tiếp đầu tiên về James Bond.

Kingsley Amis và cuốn Colonel Sun.

Edlitz cho biết: "Đơn vị quản lý đã cân nhắc nhiều ứng viên trước khi chọn Kingsley Amis. Amis quen biết Fleming, từng viết sách phân tích về ông và thậm chí còn được mời hiệu đính bản thảo The Man with the Golden Gun xuất bản sau khi Fleming mất. Ông ấy thực sự am hiểu về thế giới của Bond".

Dù Colonel Sun là bước đi chính thức, trên thực tế, một cuốn sách khác đã "đặt chân" đến các tiệm sách trước đó. Năm 1967, tác phẩm dành cho thiếu nhi The Adventures of James Bond Junior 003½ dưới bút danh R.D. Mascott (do Arthur Calder-Marshall sáng tác) mới là cuốn sách đầu tiên xuất hiện thời hậu Fleming. Ban đầu, các bút danh được dự định sẽ sử dụng rộng rãi, nhưng định hướng này nhanh chóng thay đổi. Colonel Sun trở thành một thử nghiệm độc lập, mở ra giai đoạn các nhà văn bắt đầu khai phá 007 mà chưa cần thiết lập một chuỗi phát hành định kỳ.

Nếu James Bond là người thật?

Một trong những thử nghiệm độc đáo và thú vị nhất đến từ John Pearson - người từng viết tiểu sử cho Ian Fleming. Năm 1973, ông cho ra mắt cuốn James Bond: The Authorized Biography of 007.

Edlitz nhận xét: "Đó là cuốn tiểu sử chính thức về Bond, được viết như thể anh ấy là một nhân vật đời thực và tác giả Pearson đã có cơ hội phỏng vấn trực tiếp. Cuốn sách tái hiện lại các tiểu thuyết của Fleming dưới góc nhìn của chính Bond, đồng thời khéo léo lấp đầy những khoảng trống trước và sau các sự kiện. Việc Bond nhìn lại cuộc đời mình tạo nên một trải nghiệm đọc rất mới mẻ và mang tính siêu tiểu thuyết".

Đến cuối thập niên 1970, Bond quay lại trang sách qua một con đường khác: kịch bản phim. Biên kịch Christopher Wood đã chuyển thể hai bộ phim The Spy Who Loved Me (1977) và Moonraker (1979) thành tiểu thuyết. Thay vì coi đây là sản phẩm ăn theo điện ảnh, Edlitz đánh giá cao chất lượng của hai tác phẩm này: "Christopher Wood đã viết câu chuyện bằng tất cả sự tận tâm. Ông kế thừa trọn vẹn tinh thần của Fleming, đặc biệt cuốn đầu tiên được hoàn thiện xuất sắc".

Thành công của các thử nghiệm này gửi đi một thông điệp rõ ràng: Ian Fleming đã qua đời, nhưng độc giả vẫn chưa muốn chia tay 007. Đơn vị quản lý bản quyền quyết định đưa Bond trở lại một cách bài bản và dài hạn.

John Gardner tái định hình biểu tượng 007

Năm 1981, cuốn Licence Renewed đánh dấu sự xuất hiện của tác giả John Gardner, mở ra giai đoạn gắn bó lâu dài nhất của một nhà văn với loạt truyện tiếp nối về Bond.

Tác giả John Gardner.

Edlitz cho biết: "Gia đình Fleming quyết định làm điều này một cách nghiêm túc. Họ thảo luận với một số tác giả và cuối cùng chọn John Gardner. Kết quả là ông đã viết số lượng tiểu thuyết về Bond nhiều hơn cả Ian Fleming".

Gardner đã sáng tác 14 tiểu thuyết gốc cùng 2 tập sách chuyển thể từ phim (Licence to Kill và GoldenEye). Điều làm nên giá trị trong di sản của Gardner là việc ông không cố gắng rập khuôn văn phong của Fleming, mà để nhân vật 007 biến chuyển theo thời đại.

"Nhìn tổng thể sự nghiệp của Gardner, mọi người sẽ thấy các giai đoạn khác nhau. Có lúc ông nỗ lực tái hiện chất Fleming, có lúc ông thử nghiệm các yếu tố mới và xây dựng phong cách riêng. Bond của Gardner đối mặt với thế giới hiện đại của thập niên 1980, không còn bị ràng buộc tuyệt đối vào khuôn mẫu cũ. Thậm chí, tác phẩm của ông còn phảng phất chút yếu tố giễu nhại (parody)", Edlitz phân tích.

Sự tự do mà Gardner có được đã mở ra tiền đề quan trọng: Khi nhiều tác giả cùng tham gia kế thừa, vấn đề không còn là ai bắt chước Fleming giống nhất, mà là họ có thể thay đổi đến đâu nhưng vẫn giữ trọn linh hồn của James Bond.

Raymond Benson: Dung hòa giữa trang sách và màn ảnh

Khi Raymond Benson - nhà văn người Mỹ đầu tiên được cấp phép viết tiểu thuyết Bond cho người lớn - tiếp quản vị trí của Gardner vào năm 1997, ông nhận một sứ mệnh hoàn toàn khác. Nhiệm vụ của Benson là tìm ra điểm cân bằng giữa hai hình tượng Bond đang dần tách biệt: nhân vật văn học nguyên bản của Fleming và siêu điệp viên hành động hoa mỹ trên màn ảnh Hollywood.

Edlitz lý giải: "Nếu như Gardner được cho phép sáng tạo tương đối tự do, các tác giả sau ông thường làm việc trong những khuôn khổ nhất định. Định hướng dành cho Benson là lấy tính cách nhân vật 007 từ Fleming và đặt vào những cốt truyện mang đậm chất điện ảnh kịch tính. Benson đã hoàn thành xuất sắc yêu cầu này trong 6 tiểu thuyết gốc, 3 bản chuyển thể phim và 3 truyện ngắn từ năm 1997 đến 2002".

Giai đoạn này cũng cho thấy sự cẩn trọng của Công ty Ian Fleming Publications (trước đây là Glidrose) trong việc bảo vệ thương hiệu. Benson phải trình từng chương sách để duyệt trước khi tiếp tục. Quy trình kiểm duyệt nghiêm ngặt này đã được duy trì từ thời góa phụ Ann Fleming - bất kỳ tác phẩm nào không nhận được sự đồng thuận tuyệt đối từ ban quản trị sẽ không bao giờ được phép xuất bản.

Cuốn Keeping 007 Alive của Mark Edlitz.

Hiện nay, thế giới văn học của James Bond đã vượt ra khỏi giới hạn của riêng nhân vật chính. Độc giả đón nhận loạt truyện Young Bond của Charlie Higson và Steve Cole, bộ ba The Moneypenny Diaries đầy tham vọng của Samantha Weinberg, hay chuỗi tiểu thuyết Double-O của Kim Sherwood xoay quanh các điệp viên thế hệ mới khi Bond mất tích.

Sự xuất hiện của các tác phẩm như chuỗi truyện trinh thám về nhân vật Q của Vaseem Khan hay việc Charlie Higson quay trở lại viết về Bond trưởng thành với cuốn King Zero (2026), cho thấy một sự mở rộng mạnh mẽ.

"Chúng ta đang sống trong giai đoạn phát triển rực rỡ của thương hiệu Bond trên trang sách. James Bond vừa mang tính bao quát vừa mang tính biến chuyển. Anh ấy đủ bí ẩn để các tác giả lẫn độc giả tự điền vào những khoảng trống và dễ dàng hóa thân vào các cuộc phiêu lưu. Chính sự kết hợp giữa tính định hình rõ nét và sự bí ẩn vốn có đã giúp 007 không ngừng được tái sinh qua từng thế hệ", Mark Edlitz kết luận.