Điều gì xảy với bộ não người nghiện phim ngắn AI?

Trong số vô vàn tác nhân của thế giới trực tuyến bị cáo buộc làm suy giảm nhận thức và chức năng của não, các nền tảng video ngắn đang được xem là tội đồ nguy hiểm nhất.

Ngay cả Steve Chen, người đồng sáng lập YouTube, nền tảng cũng đang bành trướng mạnh mẽ với tính năng Shorts, từng thừa nhận ông phải dè chừng việc cho con cái xem quá nhiều video ngắn vì những tổn hại nghiêm trọng đến khả năng tập trung.

Tuy nhiên, có một nghịch lý đang bảo vệ các ông lớn công nghệ: Hiện có rất ít nghiên cứu khoa học chính thức chứng minh chính xác những gì video ngắn đang gây ra cho bộ não.

Sự thật bị chôn vùi trong các tài liệu nội bộ

Khoảng trống dữ liệu này đã trở thành "lá chắn" hoàn hảo cho các giám đốc điều hành. Khi phải đối mặt với cáo buộc về tác hại của sản phẩm, họ dễ dàng vin vào lý do "thiếu bằng chứng khoa học cụ thể" để rũ bỏ trách nhiệm

Rõ ràng, tốc độ nghiên cứu nhận thức đang bị bỏ lại quá xa so với tốc độ bành trướng tàn khốc của công nghệ mới.

Trên thực tế, lướt Instagram mỗi 2 phút/lần là một thói quen phổ biến. Cụ thể, trong quá trình nghiên cứu về một ngày làm việc của nhóm lao động tri thức từ những năm 2000 đến nay, Giáo sư Gloria Mark nhận thấy họ thường xuyên chuyển giữa các tab làm việc (email, bảng biểu, tài liệu…) sang các app mạng xã hội, nhắn tin.

Năm 2012, nghiên cứu của ông với 13 nhân viên đã cho thấy thời gian trung bình họ dừng lại ở mỗi tab là 75 giây. Tuy nhiên, con số này đã giảm qua từng năm. Đến năm 2020, một sinh viên của ông đã khảo sát 50 người và nhận thấy thời gian trung bình giảm xuống chỉ còn 44 giây.

Theo Johann Hari, tác giả cuốn Stolen Focus: Why You Can’t Pay Attention - and How to Think Deeply Again, giới hạn não bộ chỉ cho phép con người tập trung suy nghĩ vào 1-2 việc cùng một lúc.

“Đa nhiệm (multitasking) hay chuyển giữa các tab làm việc chỉ khiến chúng ta mắc thêm nhiều sai lầm, giảm khả năng sáng tạo và mệt mỏi hơn”, chuyên gia cho biết. Do đó, nếu công việc càng đòi hỏi đa nhiệm nhiều thì nhân viên càng cần phải kết hợp nghỉ ngơi thường xuyên.

Tuy nhiên, việc nghiên cứu tác động của video ngắn lên nhận thức gặp vô vàn trở ngại. Các thử nghiệm trên người thường đắt đỏ và chậm chạp, trong khi giới học thuật e ngại việc dành nhiều năm để nghiên cứu một ứng dụng có thể đã lỗi thời vào thời điểm kết quả được công bố.

Ngành công nghiệp mạng xã hội, những người nắm giữ kho dữ liệu khổng lồ và độc quyền hoàn toàn có thể lấp đầy khoảng trống này.

Tuy nhiên, sẽ là bất khả thi nếu có một viễn cảnh những gã khổng lồ tài trợ cho những nghiên cứu có thể phơi bày mặt tối của chính "cỗ máy in tiền" này. Theo Time, hầu hết nghiên cứu nội bộ về tác hại của video ngắn đều bị bưng bít kỹ lưỡng.

Dữ liệu khan hiếm nhưng đáng báo động

Phải cho đến năm 2024, một góc khuất mới vô tình bị phơi bày. Trong một vụ kiện nhắm vào TikTok, tài liệu nội bộ của công ty này đã tiết lộ một sự thật gây sốc.

Theo đó, các nhà nghiên cứu của chính TikTok đã phát hiện ra rằng việc người dùng sử dụng ứng dụng này một cách ám ảnh có mối tương quan với hàng loạt tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần.

Những tác hại được liệt kê bao gồm suy giảm kỹ năng phân tích, hình thành trí nhớ, tư duy ngữ cảnh, chiều sâu trò chuyện, sự đồng cảm và gia tăng lo âu.

Dù các nghiên cứu công khai, chất lượng cao còn hạn chế, những kết quả sơ bộ đều chỉ về một hướng tăm tối, trùng khớp với trực giác của phần đông người dùng.

Năm 2025, các nhà nghiên cứu tại Đại học Bristol kết luận rằng việc liên tục chuyển đổi ngữ cảnh, hệ quả tất yếu khi lướt video ngắn có thể làm suy thoái "trí nhớ tương lai" (khả năng nhớ lại một việc đã định làm).

Việc gia tăng tiêu thụ video ngắn gắn liền với tình trạng suy giảm kiểm soát bốc đồng, sức khỏe tâm thần sa sút và thui chột khả năng chú ý.

Sau đó, nghiên cứu của Caty Enders, nghiên cứu sinh tại Đại học New Mexico, cũng chỉ ra rằng những sinh viên sử dụng TikTok với cường độ cao gặp vấn đề nghiêm trọng với cả "trí nhớ làm việc" (lưu giữ thông tin tạm thời để xử lý tác vụ) và "trí nhớ hồi cố" (lưu trữ các sự kiện cá nhân trong quá khứ).

Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2024 tại Đại học Sigmund Freud (Áo) phát hiện ra rằng những người xem video ngắn hơn 4 giờ mỗi ngày đã xuất hiện các hoạt động thần kinh báo hiệu sự bất thường về nhận thức.

Giới tâm lý học và khoa học thần kinh cũng lập luận rằng video ngắn là một dạng mạng xã hội đặc biệt nguy hiểm. Chuỗi hình ảnh sặc sỡ và nội dung đứt gãy liên tục gây kích thích quá mức lên não bộ, trong khi thao tác vuốt được thiết kế để không bao giờ có điểm dừng.

Trong nghiên cứu của Đại học New Mexico, những người tham gia đã dành trung bình 133 phút, tức hơn 2 tiếng mỗi ngày cho TikTok. "Nếu bạn làm bất cứ điều gì mỗi ngày trong 133 phút, nó chắc chắn sẽ thay đổi bạn", Enders nhấn mạnh.

Sự thiếu hụt các dữ liệu khoa học mang tính quyết định không chỉ giúp các ông lớn công nghệ trốn tránh việc phải điều chỉnh thuật toán, mà còn đẩy các chính phủ vào thế khó khi hoạch định chính sách.

Một số quốc gia đã vội vã ban hành lệnh cấm mạng xã hội hoàn toàn với trẻ vị thành niên dựa trên những dữ liệu chưa hoàn hảo, một tiền lệ không mấy lý tưởng đối với các quyền tự do dân sự.

Tuy nhiên, có lẽ việc hàng tỷ người dùng trên toàn cầu đều đang lờ mờ cảm nhận được sự trì trệ của não bộ đã là lý do quá đủ để báo động.

Luiz Pessoa, nhà khoa học thần kinh tại Đại học Maryland, khẳng định một "đại dịch phân tâm" đang hiện diện rõ ràng, bất chấp sự hiểu biết hạn chế của giới khoa học.

"Rõ ràng là chúng ta đang làm cùng lúc 2, 3, thậm chí 4 việc theo những cách mà 20 hay 30 năm trước không hề có", Pessoa nhận định.

Thực tế, không cần phải là một nhà khoa học thần kinh để nhận ra rằng bộ não con người chỉ có thể bị kéo căng đến một giới hạn nhất định, trước khi đứt gãy hoàn toàn.