Khi còn nhỏ, ông Susskind từng cùng cha ấp ủ viết một câu chuyện có tên Ngày không ai đến Disneyland. Nhưng câu chuyện ấy chưa bao giờ được viết. Cuộc sống cuốn hai cha con đi và ý tưởng dần bị lãng quên.
Ba thập kỷ sau, trong một bữa tối cùng bố mẹ và ba người con 8, 5 và 2 tuổi, Susskind bất chợt nhớ lại câu chuyện. Ông kể cho con gái lớn nghe và cô bé muốn biết toàn bộ nội dung. Hai cha con mở ChatGPT, đưa ra dàn ý và yêu cầu AI viết câu chuyện theo phong cách Dr Seuss.
Chỉ vài giây sau, câu chuyện xuất hiện.
Câu chuyện chưa hoàn hảo. Nhưng tối hôm đó, hai cha con cùng chỉnh sửa câu lệnh, thêm cảnh, thay đổi chi tiết và hoàn thiện câu chuyện. AI trở thành một cộng sự sáng tạo, giúp họ thực hiện ý tưởng đã bị bỏ quên suốt nhiều thập kỷ.
Trải nghiệm này khiến Susskind nhận ra những thay đổi mà AI mang lại sẽ có ý nghĩa đặc biệt với thế hệ con ông. Tương lai của ba đứa trẻ chắc chắn rất khác thế giới mà ông từng lớn lên.
 |
| Công cụ AI ngày càng càng phổ biến trong cuộc sống, việc học của trẻ. |
Dạy con cả khi có AI và không có AI
Năm 2013, Anh từng thúc đẩy việc dạy lập trình cho trẻ em với kỳ vọng đây là kỹ năng giúp thế hệ trẻ thích ứng với thế kỷ 21. Nhưng hiện nay, những hệ thống AI như ChatGPT và Claude lại ngày càng giỏi viết mã. Thậm chí, Anthropic từng cho biết phần lớn mã nguồn của Claude Code, công cụ hỗ trợ lập trình bằng AI, được chính AI tạo ra.
Những kỹ năng từng được kỳ vọng sẽ bảo vệ trẻ trước sự thay đổi công nghệ có thể trở nên dư thừa ngay trước khi các em rời ghế nhà trường. Vì vậy, thay vì cố dự đoán chính xác kỹ năng nào sẽ có giá trị trong vài thập kỷ tới, giáo dục cần chuẩn bị cho trẻ khả năng thích ứng với một tương lai mà con người chưa thể biết rõ.
Trong bối cảnh đó, những kỹ năng cơ bản lại trở nên quan trọng.
Khả năng đọc, viết và tính toán là nền tảng để tiếp nhận, phân tích và đánh giá thông tin. AI có thể tính toán nhanh hơn, viết văn bản trôi chảy hơn nhưng vẫn mắc lỗi, tạo ra thông tin không có thật hoặc đưa ra câu trả lời đầy tự tin nhưng sai hoàn toàn.
Ông Daniel Susskind xem việc củng cố những kỹ năng nền tảng là một chiến lược không có gì phải hối tiếc. Dù tương lai thay đổi thế nào, khả năng đọc, viết, tính toán và suy luận vẫn không trở thành những kỹ năng vô ích.
Từ trải nghiệm với các con, ông Susskind cho rằng AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ giáo dục nếu được sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, vấn đề quan trọng là làm thế nào để trẻ sử dụng AI mà không đánh mất những năng lực cơ bản.
Những năm 1970, Anh từng lo ngại máy tính bỏ túi sẽ làm suy yếu khả năng tính toán cơ bản của học sinh. Báo cáo Cockcroft năm 1982 đưa ra cách tiếp cận đáng chú ý hơn. Cụ thể, học sinh cần được dạy cả cách sử dụng máy tính lẫn cách giải toán không có máy tính, đồng thời được kiểm tra cả hai.
Susskind cho rằng AI cũng cần được tiếp cận theo nguyên tắc tương tự. Đó là dạy cả hai, kiểm tra cả hai.
Trong mỗi môn học, một phần thời gian có thể dành cho việc sử dụng AI để nghiên cứu, phân tích hoặc sáng tạo. Phần còn lại cần buộc học sinh làm việc độc lập, không có AI. Quan trọng hơn, cả hai năng lực đều phải được đánh giá.
AI thậm chí có thể mở rộng khả năng học tập cá nhân. Một gia sư con người có thể điều chỉnh bài giảng theo từng học sinh nhưng chi phí rất cao. AI có thể cung cấp hình thức hỗ trợ tương tự với chi phí thấp hơn, trả lời không giới hạn số câu hỏi và điều chỉnh cách giải thích theo nhu cầu của người học.
Theo ông Susskind, đây là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất mà AI mang lại cho giáo dục. Công nghệ có thể kiên nhẫn trả lời thêm một câu hỏi, giải thích lại một vấn đề và điều chỉnh cách trình bày mà không bị giới hạn bởi thời lượng lớp học hay số lượng học sinh. Nhưng giáo dục cũng cần giúp người trẻ thay đổi cách nghĩ về nghề nghiệp.
 |
| Học sinh TP.HCM khám phá robot AI. Ảnh minh họa: Khương Nguyễn. |
Tương lai sẽ ra sao?
Trong cuốn Thời Đại AI Và Tương Lai Loài Người Chúng Ta, tác giả đặt ra những câu hỏi về cách AI đang thay đổi không chỉ công việc, kinh tế mà cả cách con người tiếp nhận thông tin, tổ chức xã hội và nhìn nhận chính mình.
Internet ngày càng tràn ngập nội dung sai lệch do AI tạo sinh. Nghệ sĩ, nhà văn và nhiều người làm các công việc chuyên môn đứng trước nỗi lo bị công nghệ thay thế.
Trong khi đó, AI đã bắt đầu tham gia vào những lĩnh vực từng được xem là đặc quyền của con người, từ khám phá thuốc mới, hỗ trợ nghiên cứu khoa học đến điều khiển các phương tiện bay không người lái.
Nghịch lý nằm ở chỗ con người ngày càng phụ thuộc vào những hệ thống mà chính mình không phải lúc nào cũng hiểu được cách chúng đưa ra quyết định, cũng như không hoàn toàn kiểm soát được chúng.
Cuốn sách tiếp cận những thay đổi này qua ba vấn đề lớn.
Thứ nhất, những nền tảng kết nối toàn cầu. Tác giả phân tích cách các nền tảng kỹ thuật số tạo ra giá trị khi ngày càng có nhiều người tham gia, đồng thời xây dựng mạng lưới dữ liệu về người dùng và cộng đồng.
AI ngày càng được sử dụng để kiểm duyệt, phân loại và đề xuất nội dung, qua đó tác động trực tiếp đến những gì con người nhìn thấy và tiếp nhận. Từ đây, cuốn sách đặt ra câu hỏi về điều gì có thể xảy ra khi AI không chỉ hỗ trợ phân phối thông tin mà ngày càng tham gia quyết định thông tin nào được lan truyền.
Thứ hai, an ninh và trật tự thế giới. AI đang trở thành một yếu tố mới trong cạnh tranh giữa các quốc gia. Bên cạnh những tiến bộ về công nghệ, cuộc cạnh tranh này kéo theo các vấn đề về an ninh mạng, vũ khí, không gian và những hình thức xung đột mới trong môi trường số.
Khi thông tin có thể được tạo ra, khuếch tán và thao túng với tốc độ chưa từng có thông qua mạng xã hội, những khái niệm truyền thống về an ninh và xung đột cũng đứng trước sự thay đổi.
Thứ ba, nhân dạng con người. Đây là câu hỏi sâu hơn mà cuốn sách đặt ra: Con người sẽ nhìn nhận bản thân như thế nào khi lý trí và năng lực giải quyết vấn đề không còn là lợi thế độc quyền.
Khi AI có thể đảm nhận những kỹ năng mà con người phải mất nhiều năm học tập để thành thạo, giá trị của những năng lực từng được xem là đặc trưng của con người cũng cần được nhìn nhận lại.
Tác giả đồng thời phác họa một tương lai trong đó AI không chỉ thay đổi từng công việc riêng lẻ mà có thể làm biến đổi nhiều lĩnh vực của nền kinh tế, thúc đẩy những bước tiến mới trong khoa học và mở rộng giới hạn của những gì con người có thể khám phá.
Nhưng đi cùng với đó là một câu hỏi lớn hơn. Nếu AI ngày càng tham gia vào quá trình ra quyết định và tạo ra tri thức, con người sẽ giữ vai trò gì trong một thế giới mà mình không còn hoàn toàn kiểm soát.
Thị trường lao động thay đổi chóng mặt, để tồn tại, con người cần học tập suốt đời. Trong bối cảnh đó, tạp chí Tri Thức - Znews giới thiệu tới độc giả cuốn Học tập suốt đời của tác giả Michelle R.Weise.
Tác phẩm cung cấp cho độc giả những đánh giá về thị trường lao động tương lai, những giải pháp cho nhu cầu vừa học vừa làm đang ngày một tăng, cùng với đó là đưa ra những cách kết nối để quá trình chuyển đổi “học-làm” diễn ra thuận lợi hơn. Từ đó, tác giả nêu lên vai trò của việc học tập suốt đời.
