Người Nam Bộ ham hiểu biết, thích tìm tòi, thông minh, sáng tạo. Tuy chữ nghĩa ít, họ rất có sáng kiến và chịu khó học hỏi. Với óc quan sát tinh tế, con người đã đưa vào cuộc sống cộng đồng những mô phỏng, bắt chước ở thiên nhiên, đưa vào trong các sản phẩm văn hóa vật chất và tinh thần các ý tưởng mới mẻ thể hiện qua đôi tay nhào nặn khéo léo.

Song do không có nhiều nhân tố có nền tảng học vấn cao, dân Nam Bộ rất ngại gò lưng ở trường lớp trang bị vốn kiến thức mà chỉ thích đi vào thực tế, nên sự thông minh, sáng tạo của họ cũng chỉ ở trong phạm vi cải tiến, chế biến mà kém tính phát minh.

Kinh nghiệm tích lũy trong quá trình lao động được truyền lại trên đồng ruộng, qua từng tình huống cụ thể chứ không được ghi chép thành lý thuyết, nguyên lý.

Người Nam Bộ chất phác, nghĩa khí và năng động. Ảnh: Hoàng Giám.

Đặc điểm này tạo ra hai mặt tác động: kiến thức phong phú nhưng thiếu tính bác học, nhưng đồng thời cũng vì không quá kinh viện, sách vở mà triệt tiêu mất các sáng kiến tuyệt vời. Mảnh đất Nam Bộ đã sản sinh những con người thông minh, sáng tạo trong mọi lĩnh vực hoạt động.

Thiện (Ngôi nhà mặt tiền) là một anh chàng mê làng quê và thích hợp cuộc sống nông thôn dù có điều kiện tồn tại ở thành phố. Cha Thiện nhận xét anh là “đứa thông minh nhưng tật gàn bướng quá trớn!”. Thiện thì tự cho mình là kẻ có tài nhưng chưa gặp thời. Một số người thì nhìn Thiện như thằng hơi khùng, đầu óc luôn nghĩ chuyện xa vời.

Ý tưởng sáng tạo trong Thiện đầy ắp: “sáng kiến làm xà bông với đất sét, thêm sáng kiến đưa nước ngọt từ dưới kinh lên đỉnh đồi. Chỉ cần hai người đạp nước, phỏng theo kiểu xe đạp nước mà anh đã thấy ở Quảng Ngãi, vật tư toàn là tre rừng”(1).

Không ai phủ nhận tính thông minh của Thiện. Nếu được trang bị học vấn nghiêm túc và đầy đủ, có lẽ con người đó sẽ có cuộc đời khác với vị trí khác. Thiện mang dáng dấp của đa số nông dân Nam Bộ chân chất, thông minh, hơi ngang và hay nóng.

Con người xứ sở kênh rạch này rất nhạy bén trước các hiện tượng xã hội. Nếu như dượng Hai bác vật (Bác vật xà bông) về Xẽo Bần với ống nghiệm, lọ thủy tinh, những tập sách chi chít lý thuyết và công thức hóa học giảng giải cách pha chế xà bông từ dầu dừa và nước tro mặn; thì dân ở đây cũng nhanh chóng bắt chước về nhà nấu thử.

Thiếu cái ống thủy cân độ mặn nước tro, mọi người nảy sáng kiến lấy chai dầu gió cũ bỏ cục chì vào để chai không nằm ngang khi thả vào nước tro đã được dượng Hai cân.

Chai dầu gió chìm đến mức nào thì làm dấu vạch trên thân chai và cứ nấu dầu dừa với nước tro cây mắm đã cân theo cách trên là ra xà bông giặt quần áo nhiều bọt như xà bông bên Tây.

Dượng Hai nể phục óc thông minh của dân Xẽo Bần, còn dân Xẽo Bần cũng rất biết ơn cái khoa học của dượng Hai. Họ còn lại tính khắc con dấu có hiệu kèm hình mặt trời để in vào cục xà bông cho mạnh một chút để bán chạy hơn. Những sáng kiến của người dân từ trong sâu xa có ý nghĩa phát triển nội hóa, đó là biểu hiện của ý thức tự hào dân tộc trong tính cách Nam Bộ.

Bản sắc văn hóa Việt Nam ghi nhận tinh thần ham học hỏi, thông minh của người Việt Nam. Trên từng vùng miền, tính cách đó có những nét riêng đa dạng và phong phú.

Nếu sự thông minh của người miền Bắc xuất hiện trong khoa cử lý luận, người miền Trung trong cần cù chăm chỉ, thì sự thông minh của người miền Nam nảy ra trong thực tiễn và rất “tài tử”, “nghiệp dư”.

Người ta có thể không chuyên về lĩnh vực đó nhưng sáng kiến trong công việc khá hiệu quả và có thể nhân rộng mà truyện ngắn Bác vật xà bông là một điển hình. Thông minh là thiên hướng bẩm sinh, và sự nhạy bén tìm tòi là do nhu cầu xã hội đòi hỏi, tính cách người Nam Bộ hình thành trên cơ sở phối hợp hai yếu tố trên.

[...]

Các nhân vật của Sơn Nam đều đem đến cho độc giả cảm giác sinh động và lạ kỳ. Mỗi con người dường như mang một cá tính riêng, sắc thái riêng trong tính cách chung miền Nam. Đó là những tính cách đặc trưng Nam Bộ quy tụ thành hình ảnh con người Việt Nam đầy tính dân tộc.

Tính cách Nam Bộ sinh ra từ cội nguồn dân tộc, nếm trải đủ gian lao và thử thách trong công cuộc Nam tiến, khai khẩn đất đai, lập nên xóm làng đến tận vùng rừng sâu nước độc với mục đích nối tiếp sự sống, mở rộng cõi bờ.

Tính cách người Nam Bộ gắn liền với lịch sử hình thành vùng đất Nam Bộ. Biết phát huy truyền thống và tinh hoa trên vùng đất mới, con người Nam Bộ tỏa sáng lên những đức tính cao đẹp trong các giá trị văn hóa tinh thần của dân tộc Việt Nam: chất phác, bộc trực, phóng khoáng, cởi mở, nhân ái, nghĩa khí và năng động, sáng tạo.

Nhân cách con người được khẳng định qua sự trưởng thành về mặt sinh học với tư cách là sản phẩm của giới tự nhiên, về mặt xã hội với tư cách là sản phẩm văn minh nhân loại.

Người Nam Bộ đã mang “cái tự nhiên” sẵn có từ trong truyền thống dân tộc đi về phương Nam, tôi luyện “cái xã hội” của mình trong môi trường sống mới, đồng thời sản sinh ra các giá trị văn hóa vật chất, tinh thần, góp phần làm giàu di sản văn hóa nhân loại và xây dựng cho mình cốt cách Nam Bộ, sắc màu Nam Bộ trên bức tranh chung của văn hóa các dân tộc Việt Nam.

-------------------------

1. Sơn Nam (1992), Ngôi nhà mặt tiền (Tiểu thuyết), Sđd, tr. 23.