“Chúng tôi hầu như chẳng có mấy tiền,chỉ toàn vàng Bồ Đào Nha.” – Một người đàn ông ở Exeter, 1713

Năm 1694, những kẻ đào ngũ người Bồ Đào Nha đã phát hiện ra vàng sa khoáng cách Rio de Janeiro 200 dặm về phía nội địa, tại Minas Gerais ở Brazil.

Chẳng bao lâu sau ở đó đã có “người da trắng, người da màu, người da đen, người da đỏ bản địa; đàn ông và đàn bà; người trẻ và người già; người nghèo và người giàu; giới quý tộc và dân thường; giáo dân và giáo sĩ”1, theo lời một linh mục, cũng là một trong rất nhiều người đổ xô tới đó. Đến năm 1724, chỉ trong vòng ba thập niên kể từ phát hiện trên, sản lượng vàng của thế giới đã tăng gấp đôi. Đến năm 1750, 65% sản lượng vàng toàn cầu xuất phát từ Brazil2. Chỉ sau năm 1765 sản lượng mới bắt đầu suy giảm.

Khai thác vàng ở Brazil năm 2017. Ảnh: Reuters.

Để tránh phải nộp khoản “một phần năm cho nhà vua”, nạn buôn lậu diễn ra tràn lan. Các tu sĩ dòng khất thực mang theo nhiều bụi vàng giấu trong những pho tượng thánh bị khoét rỗng tới mức người ta phải ban hành một sắc lệnh cấm thiết lập các dòng tu ở Minas Gerais. Dù vậy, viên thống đốc địa phương vẫn ước tính rằng nhà vua bị thất thoát hơn 60% khoản thuế “một phần năm”3 của mình.

Dù hợp pháp hay không, số vàng ấy vẫn tìm đường tới Lisbon cùng với đường, thuốc lá và các sản phẩm Brazil khác, với quy mô tương tự lượng của cải từng chảy vào Tây Ban Nha trong thế kỷ trước, và từ đó người Bồ Đào Nha đúc ra những đồng moydore. Những đồng moydore đúc sau năm 1722 được xem là một trong những đồng tiền vàng đẹp nhất từng được đúc, và cùng với đồng guinea của Anh nó cũng thay thế đồng ducat Venice để trở thành một trong những đồng tiền được ưa dùng nhất trong thương mại quốc tế.

Người Bồ Đào Nha dùng vàng của mình để mua hàng hóa từ Anh, quốc gia đang dần trở thành một cường quốc thương mại: ngũ cốc, thịt bò và cá, hàng dạ len, hàng chế tạo và các mặt hàng xa xỉ. Bồ Đào Nha nhập từ Anh lượng hàng hóa gấp năm lần lượng nước này xuất sang Anh, phía Bồ Đào Nha dùng số vàng mới có được để thanh toán phần chênh lệch4.

Những đồng moydore vốn nặng hơn đồng guinea của Anh một chút và có trị giá 28 shilling thực sự đã trở thành tiền tệ lưu hành đúng nghĩa, đặc biệt ở miền Tây nước Anh nơi có lượng moydore còn nhiều hơn cả tiền xu địa phương.

“Chúng tôi hầu như chẳng có mấy tiền,” một người dân Exeter viết năm 1713, “chỉ toàn vàng Bồ Đào Nha.”5 Ở London, xưởng đúc tiền bắt đầu đúc các đồng guinea từ những đồng moydore ấy. Trước đó chưa bao giờ có chuyện lượng tiền vàng đúc ra lại nhiều đến thế, trong khi bạc đang rời đi sang châu Á thì vàng lại chảy đến và ở lại Anh.

Newton được yêu cầu đi điều tra.

--------

1. Green, The Ages of Gold, tr. 296.

2. Green, The Ages of Gold, tr. 296.

3. Nguyên văn quintos reals, tức là mức thuế một phần năm (20%) mà vương triều Bồ Đào Nha áp lên vàng khai thác được ở vùng đất mới Brazil. – ND

4. Green, The Ages of Gold, tr. 299.

5. Green, The Ages of Gold, tr. 299.

6. Một bảng bằng 20 shilling, tương đương 113 grain vàng. Trong khi đó, một đồng guinea trị giá 21 shilling nên đồng guinea có giá trị cao hơn một chút.

7. Green, The Ages of Gold, tr. 301.

8. Green, The Ages of Gold, tr. 304.

9. Green, The Ages of Gold, tr. 294.

10. William Pitt the Younger (1759-1806): thủ tướng Vương quốc Đại Anh (Kingdomof Great Britain) trong giai đoạn 1783-1800, sau đó tiếp tục là thủ tướng Liên hiệp Vương quốc Đại Anh và Ireland (United Kingdom of Great Britain and Ireland) trong giai đoạn 1804-1806. Ông là con trai của William Pitt the Elder (William Pitt Già), thủ tướng Vương quốc Đại Anh giai đoạn 1766-1768. – ND