'Chiếc lược ngà' lên phim sẽ kết hợp sáng tác chưa công bố của nhà văn

"Ba…a...a… ba! Ba! Không cho ba đi nữa! Ba ở nhà với con!"

Tiếng gọi thiết tha của cô bé Thu 8 tuổi khi tiễn biệt cha về lại chiến trường hẳn vẫn còn đọng lại trong tâm trí không ít độc giả sau nhiều năm kể từ ngày học trích đoạn tác phẩm Chiếc lược ngà trong giờ Ngữ văn lớp 9 (*).

Lấy bối cảnh miền Nam vào thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, sáng tác này tiêu biểu cho phong cách và sự nghiệp của nhà văn Nguyễn Quang Sáng - ấy là lấy những tiểu tự sự gần gũi, dễ đồng cảm để kể về đại tự sự cứu nước, qua đó tái hiện bức tranh hiện thực chiến tranh khốc liệt bằng ngòi bút mộc mạc, chân thành, đậm chất trữ tình Nam Bộ.

Một tác phẩm đã chinh phục nhiều thế hệ độc giả, được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông, là đề tài của nhiều công trình phê bình, có hàng trăm bài cảm nhận từ các cuộc thi, trên các diễn đàn, có thể gây áp lực không nhỏ cho bất kỳ ai có ý định chuyển thể nó sang một loại hình nghệ thuật nào khác.

Truyền tải tính nhân văn phổ quát trong văn chương Nguyễn Quang Sáng

Có lẽ chính vì vậy mà con trai của nhà văn - đạo diễn Nguyễn Quang Dũng - sau hơn 20 năm làm nghề, cầm trịch gần 20 bộ phim, trong đó không ít phim ghi nhận thành công về chuyên môn hoặc thương mại, mới bắt tay vào một dự án tôn vinh di sản của cha mình. Trò chuyện với Tri Thức - ZNews, anh chia sẻ về khát khao làm một tác phẩm chỉn chu, xứng tầm với nguyên tác, đồng thời tâm sự những ký ức quý giá về người cha "chân thật, bộc trực" có ảnh hưởng sâu sắc đến hành trình trưởng thành của mình.

Thông tin Nguyễn Quang Dũng tiến hành đưa Chiếc lược ngà lên màn ảnh rộng phủ sóng truyền thông từ giữa năm 2025. Ngày ra mắt cụ thể chưa được ấn định, nhưng khán giả biết sẽ phải đợi vài năm.

Chiếc lược ngà có ý nghĩa đặc biệt đối với gia đình của nhà văn. Nhưng không phải chỉ vì vậy mà đạo diễn ưu ái bộ phim này hơn những đứa con tinh thần khác. "Tôi luôn tâm niệm, khi đã bắt tay vào chuyển thể bất cứ tác phẩm nào thì cũng cần làm tốt nhất có thể trong khả năng", anh nói.

Đạo diễn Nguyễn Quang Dũng. Ảnh: Phương Lâm.

Cái khó đầu tiên mà Nguyễn Quang Dũng gặp phải, chính ở khâu kịch bản.

Chiếc lược ngà kể ở ngôi thứ nhất, trong đó nhân vật "tôi" là ông Ba trong một lần công tác tình cờ gặp được cô giao liên ở vào độ 18-20 tuổi, là con gái của người đồng đội cũ, khiến ông sống dậy ký ức về cuộc chia tay xúc động bậc nhất trong cuộc đời kháng chiến của mình.

Từ đây, tác giả đưa người đọc về khoảng năm 1953, trong lần "tôi" cùng người đồng đội tên Sáu được về thăm nhà vỏn vẹn ba ngày trước khi trở lại công tác.

Xa cách cha mình từ khi chưa tròn một tuổi, bé Thu nay đã lên tám không chịu gọi ông Sáu một tiếng "ba". Cho đến ngày chia ly, được bà ngoại giải đáp khúc mắc, cô bé mới thốt lên tiếng gọi kìm nén bấy lâu, làm nao lòng những ai chứng kiến.

Sau đó, ở chiến khu, ông Sáu nhặt được một khúc ngà, tranh thủ mài thành lược, nhưng không chờ đến ngày đoàn tụ để trao tận tay con gái, chỉ có thể gửi gắm cho ông Ba.

Thời gian trong truyện trải dài từ khoảng năm 1946 khi ông Ba và ông Sáu thoát ly theo cách mạng, cho đến khoảng năm 1963 khi Thu gặp lại ông Ba, song diễn biến chính chủ yếu là đoạn giữa được trích trong sách giáo khoa, thuật lại ba ngày gần nhau ngắn ngủi của cha con ông Sáu.

"Truyện Chiếc lược ngà vốn mang đặc trưng của một truyện ngắn, miêu tả được những cảm xúc mãnh liệt trong một khoảng thời gian rất ngắn, đôi khi chỉ là một khoảnh khắc. Việc chuyển thể thành phim chiếu rạp dung lượng dài là rất khó, vì trong phim cần phải tái hiện lại cả một đời sống, một quá trình", đạo diễn Nguyễn Quang Dũng bộc bạch.

Anh kể cha mình không nài ép, nhưng có hai tác phẩm ông từng ngỏ ý muốn làm phim: truyện ngắn Chiếc lược ngà và tiểu thuyết Đất lửa.

"Riêng tôi thì không câu nệ rằng phải do chính tôi làm. Nhiều năm về trước, từng có đạo diễn bày tỏ với tôi là muốn làm phim Chiếc lược ngà. Nghe anh ấy nói vậy thì tôi rất ủng hộ, vì theo tôi ai làm cũng được, miễn là làm ra sản phẩm chất lượng. Đến nay vẫn chưa thấy dự án đó thành hình, mà tôi thì sau nhiều năm loay hoay lại tìm ra lời giải, nên tôi quyết định thực hiện", anh chia sẻ.

Bìa tuyển tập truyện ngắn Chiếc lược ngà, tranh bìa là hình ảnh bé Thu ôm chầm lấy ba mình.

Nguyễn Quang Dũng thừa nhận anh có một ưu thế hơn những đạo diễn - biên kịch khác, đó là ngoài những tác phẩm đã xuất bản của Nguyễn Quang Sáng, anh còn được đọc nhiều sáng tác chưa công bố khác mà gia đình đang lưu giữ.

"Có những câu chuyện, góc nhìn mà tôi thấy là có tầm vóc và giá trị rất lớn, nay tôi lựa chọn, gom góp những truyện có thể gửi gắm vào bộ phim này", anh cho hay.

Nhận thức được những kỳ vọng mà khán giả dành cho dòng phim đề tài chiến tranh, anh đầu tư nhiều tâm sức cho công đoạn xây dựng kịch bản, trải qua nhiều lần đọc lại và chỉnh sửa.

Tháng 6 vừa qua, Chiếc lược ngà là một trong 18 dự án tham gia Vườn ươm dự án thuộc khuôn khổ Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ IV. Dự án góp mặt tại Script Lab thuộc Dự án phim Việt Nam đa thể loại, tại đây các nhà làm phim có cơ hội làm việc cùng chuyên gia quốc tế, nhận tư vấn phát triển kịch bản và tìm kiếm cơ hội hợp tác.

"Chúng tôi muốn biết người nước ngoài sẽ đánh giá ra sao về tiềm năng kịch bản, họ tò mò, thắc mắc điều gì. Dĩ nhiên chúng tôi lắng nghe góp ý có chọn lọc, vì thị trường chính vẫn là khán giả trong nước, nhưng cũng cân nhắc có gì thiếu sót có thể bổ khuyết. Chẳng hạn bạn bè quốc tế rất thích có thêm chi tiết về bối cảnh, đời sống, văn hóa, nhưng chúng tôi phải xem xét có nên khai thác sâu hơn hay không, vì có thể làm loãng câu chuyện", đạo diễn Nguyễn Quang Dũng chia sẻ.

Cảm nhận được ở tác phẩm của cha mình một cái nhìn về cuộc kháng chiến "vượt lên cả chuyện người thắng kẻ thua, mà trên hết trong đó là thân phận con người", anh kỳ vọng bộ phim của mình sẽ truyền tải được tinh thần nhân văn phổ quát đó và chạm đến được nhiều khán giả trong nước, xa hơn nữa là có một thị trường quốc tế.

'Tôi thích văn học hơn điện ảnh'

Có giai thoại rằng thời còn đi học, Nguyễn Quang Dũng từng bị điểm 4 bài văn về tác phẩm Chiếc lược ngà. Nhưng anh đính chính rằng đây vốn dĩ là câu chuyện về con trai nhà văn Nguyễn Khải, từng nhờ bố giúp làm bài văn về truyện ngắn Mùa lạc, rồi sau đó nhận điểm kém cùng lời phê "lạc đề".

Sở dĩ có sự nhầm lẫn là vì Nguyễn Quang Dũng nhiều lần tự kể về thành tích học văn "bết bát" của mình, thời đi học thường xuyên nhận điểm số trung bình. "Vậy nhưng riêng bài Chiếc lược ngà, tôi lại được điểm cao", nhà văn tươi cười hoài niệm.

Nhà văn Nguyễn Quang Sáng đến động viên con trai, đạo diễn Nguyễn Quang Dũng ở thời đầu làm phim. Ảnh: FBNV.

Anh kể hai cha con hay trò chuyện về văn học - nghệ thuật, nhưng không phải là về tác phẩm của ông hay của anh. Đơn giản là đọc được một cuốn sách hay thì chia sẻ với người kia.

"Tôi nghĩ văn chương của ba hay việc là con trai của một nhà văn có lẽ không ảnh hưởng nhiều đến con đường làm nghề của tôi, mà ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhân cách của tôi hơn, vì như người ta nói, 'văn là người'. Càng lớn, tôi càng mong muốn trở thành người chân thật như ba mình. Tính ba tôi chân thật, thẳng thắn, bộc trực, điều mà tôi quan sát được từ đời sống hàng ngày chứ không chỉ trong tác phẩm", đạo diễn tâm sự.

Đối với Nguyễn Quang Dũng, người truyền niềm mê thích và hứng thú đối với nghệ thuật, lại là nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. "Có quãng thời gian chú cháu tôi gặp gỡ, trò chuyện hầu như mỗi ngày. Từ đó mà tôi từng ôm mộng làm nhạc, trước khi chuyển hướng sang điện ảnh", anh nói.

Theo đạo diễn, điện ảnh hay môn nghệ thuật nào cũng đều là hình thức kể chuyện nhằm chuyển tải một ý đồ, một tư tưởng nào đó. "Thực tình tôi thích văn học hơn điện ảnh, vì văn học tự do hơn, có khả năng khơi dậy tưởng tượng của người viết và cả người đọc. Điện ảnh có những giới hạn, phụ thuộc vào quá nhiều yếu tố như điều kiện làm việc, và cũng thường mang tính cụ thể", anh thẳng thắn.

(*) Theo chương trình Sách giáo khoa năm 2006.