Sau gần 50 năm gia nhập Liên Hợp Quốc, Việt Nam đã đi một chặng đường dài từ một quốc gia cần sự hỗ trợ của cộng đồng quốc tế trở thành một thành viên chủ động, tích cực và ngày càng có những đóng góp thực chất vào các hoạt động đa phương.

Nhân dịp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tham dự và có bài phát biểu tại Phiên thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81, Tri Thức - Znews đã trao đổi với Đại sứ Ngô Quang Xuân, nguyên Trưởng Đại diện Việt Nam tại Liên Hợp Quốc (1993-1999), nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội, về ý nghĩa chuyến công tác, những định hướng Việt Nam đưa ra tại diễn đàn đa phương lớn nhất thế giới.

Tôi cho rằng việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trực tiếp dẫn đầu đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam tham dự Phiên thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81 có ý nghĩa rất quan trọng. Trước hết, điều này thể hiện sự coi trọng của Việt Nam đối với Liên Hợp Quốc và chủ nghĩa đa phương.

Đây cũng là dịp để Việt Nam nhìn lại chặng đường gần 50 năm kể từ khi gia nhập Liên Hợp Quốc, đồng thời khẳng định rõ hơn vị thế, vai trò và những đóng góp của mình trong đời sống quốc tế.

Chuyến công tác cũng cần được nhìn trong bối cảnh quốc tế hiện nay. Thế giới đang đồng thời đối mặt với nhiều thách thức, từ các cuộc xung đột kéo dài, cạnh tranh địa chính trị, biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh đến những vấn đề mới phát sinh từ công nghệ và trí tuệ nhân tạo.

Trong một thế giới như vậy, Liên Hợp Quốc vẫn là diễn đàn có tính bao trùm nhất để các quốc gia đối thoại, tìm kiếm tiếng nói chung và xử lý những vấn đề vượt ra ngoài khả năng của từng nước.

Vì vậy, sự hiện diện của Việt Nam ở cấp cao nhất tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc lần này không đơn thuần mang ý nghĩa tham dự một sự kiện ngoại giao. Qua đó, Việt Nam tiếp tục khẳng định sự coi trọng đối với luật pháp quốc tế, chủ nghĩa đa phương và vai trò trung tâm của Liên Hợp Quốc trong giải quyết các vấn đề toàn cầu.

Bên lề phiên thảo luận, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước còn có nhiều hoạt động lớn, tiếp xúc với phía Liên Hợp Quốc và các nguyên thủ quốc gia của những nước tham dự khóa họp, qua đó truyền tải những thông điệp đối ngoại toàn diện.

Trong quan hệ Việt Nam - Mỹ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã tiếp nhiều đối tác, trong đó có đoàn nghị sĩ Quốc hội Mỹ. Ông cũng gặp Chủ tịch Đảng Cộng sản Mỹ và bạn bè Mỹ, cùng đại diện các doanh nghiệp lớn của Mỹ đang đầu tư và tham gia phát triển tại Việt Nam, cũng như những tập đoàn đang quan tâm, tìm hiểu và đầu tư vào thị trường Việt Nam.

Bên cạnh đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng đã gặp gỡ hơn 2.000 bà con Việt kiều và bạn bè Mỹ, trong đó có hơn 1.200 người Việt Nam đang sinh sống tại đây. Có thể nói đây là cuộc gặp với bà con người Việt sinh sống tại Mỹ và bạn bè Mỹ đông nhất từ trước đến nay. Tôi nghĩ những hoạt động này mang ý nghĩa rất lớn trong giai đoạn hiện nay của quan hệ Việt Nam - Mỹ.

Bốn định hướng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu ra có sự liên kết chặt chẽ và phản ánh khá toàn diện những vấn đề mà cộng đồng quốc tế đang phải đối mặt.

Đầu tiên là khôi phục lòng tin giữa các quốc gia trên cơ sở tôn trọng Hiến chương Liên Hợp Quốc và luật pháp quốc tế. Đây là vấn đề có tính nền tảng, đặc biệt trong bối cảnh xung đột và cạnh tranh chiến lược gia tăng, nếu thiếu lòng tin thì rất khó duy trì đối thoại, thúc đẩy hợp tác và giải quyết bất đồng bằng các biện pháp hòa bình.

Việt Nam có kinh nghiệm đặc biệt về vấn đề này. Là một đất nước từng trải qua chiến tranh, Việt Nam hiểu rất rõ giá trị của hòa bình cũng như sự cần thiết của việc tôn trọng Hiến chương Liên Hợp Quốc, luật pháp quốc tế và các nguyên tắc cơ bản của quan hệ quốc tế.

Tôi cho rằng thông điệp ở đây không phải là né tránh những khác biệt hay bất đồng, mà là tìm cách quản lý bất đồng, kiềm chế xung đột, tăng cường đối thoại và xây dựng lòng tin. Các nước lớn càng có trách nhiệm nêu gương trong việc tôn trọng luật pháp quốc tế và bảo vệ dân thường.

Định hướng thứ hai là thúc đẩy phát triển công bằng, bền vững. Hòa bình không thể tách rời phát triển. Nếu khoảng cách phát triển ngày càng lớn, các nước đang phát triển không có đủ nguồn lực cho chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và nâng cao năng lực kinh tế, những bất ổn mới sẽ tiếp tục xuất hiện.

Việt Nam có thể chia sẻ kinh nghiệm về xóa đói giảm nghèo, thực hiện các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ và tiến tới các Mục tiêu Phát triển Bền vững. Đây cũng là lĩnh vực Việt Nam có thể đóng góp tiếng nói thực chất hơn, không chỉ với tư cách một quốc gia từng tiếp nhận hỗ trợ mà còn là một đối tác có kinh nghiệm để chia sẻ về phát triển.

Định hướng thứ ba liên quan đến quản trị công nghệ. Đây là lĩnh vực mới nhưng đang nhanh chóng tác động đến đời sống quốc tế. Công nghệ mở ra cơ hội phát triển rất lớn, đồng thời đặt ra những vấn đề xuyên biên giới về an ninh mạng, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và quản trị công nghệ.

Việt Nam đã chủ động tham gia quá trình xây dựng các khuôn khổ hợp tác quốc tế trong những lĩnh vực này. Việc Việt Nam thúc đẩy Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng là một ví dụ cho thấy chúng ta không chỉ tham gia thảo luận mà còn có thể đưa ra sáng kiến và đóng góp vào quá trình hình thành các chuẩn mực chung.

Điều đó cũng cho thấy định hướng phát triển của Việt Nam khi đặt trọng tâm vào khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong giai đoạn tới. Những vấn đề này đã được nhấn mạnh trong các nghị quyết của Đại hội XIV cũng như trong các cuộc thảo luận của Quốc hội.

Định hướng thứ tư là tiếp tục củng cố chủ nghĩa đa phương và vai trò trung tâm của Liên Hợp Quốc. Đây là điểm xuyên suốt trong chính sách đối ngoại của Việt Nam.

Thực chất, bốn định hướng này gắn kết với nhau. Muốn có hòa bình phải xây dựng lòng tin; muốn có hòa bình bền vững phải thúc đẩy phát triển công bằng và bền vững; những thách thức mới như AI, công nghệ số hay an ninh mạng đòi hỏi hợp tác quốc tế. Và để tổ chức được sự hợp tác đó, cần một hệ thống đa phương hiệu quả, trong đó Liên Hợp Quốc giữ vai trò trung tâm.

Khi tôi công tác tại Liên Hợp Quốc những năm 1990, Việt Nam mới bắt đầu một giai đoạn hội nhập quốc tế rộng hơn. Bối cảnh khi đó rất khác hiện nay, nhưng cũng chính trong giai đoạn này, Việt Nam từng bước hình thành cách tiếp cận đối với ngoại giao đa phương: tham gia nghiêm túc, tôn trọng luật pháp quốc tế, lắng nghe các nước và tìm kiếm những điểm đồng.

Từ nền tảng đó, Việt Nam từng bước đảm nhiệm những vai trò lớn hơn. Chúng ta hai lần là thành viên không thường trực Hội đồng Bảo an, nhiệm kỳ 2008-2009 và 2020-2021; nhiều lần tham gia Hội đồng Nhân quyền; đảm nhiệm các vị trí trong ban lãnh đạo của UNESCO; tham gia những diễn đàn quan trọng về không phổ biến vũ khí hạt nhân, Ủy ban Luật pháp quốc tế và lần đầu tiên trúng cử vị trí Thẩm phán Tòa án Quốc tế về Luật Biển (ITLOS).

Điều đáng chú ý là phạm vi đóng góp của Việt Nam cũng ngày càng mở rộng. Chúng ta không chỉ tham gia các vấn đề chính trị - an ninh truyền thống mà còn tham gia sâu hơn vào những lĩnh vực như quyền con người, gìn giữ hòa bình, an ninh mạng, biến đổi khí hậu, phát triển bền vững và quản trị công nghệ.

Mỗi nhiệm kỳ, mỗi vị trí không chỉ là một dấu mốc về vị thế, mà còn giúp Việt Nam tích lũy thêm kinh nghiệm, uy tín và năng lực trong ngoại giao đa phương.

Tôi vẫn hay hình dung đó là một quá trình "xếp gạch". Không có một sự kiện riêng lẻ nào tạo nên vị thế của Việt Nam hiện nay. Đó là kết quả của nhiều năm tham gia, đóng góp, giữ cam kết và từng bước tạo dựng lòng tin.

Tôi đặc biệt ấn tượng với nhiệm kỳ thứ hai của Việt Nam tại Hội đồng Bảo an. Trong thời gian đó, Việt Nam cũng góp phần làm nổi bật vai trò trung tâm của ASEAN thông qua việc đưa ra các sáng kiến, tổ chức các cuộc họp và thúc đẩy những thảo luận nhấn mạnh vai trò của ASEAN trong các vấn đề quốc tế.

Khi tham gia các cơ chế đa phương, mục tiêu không chỉ là nâng cao uy tín và vai trò của Việt Nam. Chúng ta còn có trách nhiệm làm cho chính những cơ chế đó hoạt động hiệu quả hơn, nhất là trong bối cảnh thế giới xuất hiện nhiều điểm nóng và xung đột.

Theo tôi, thay đổi rõ nhất là Việt Nam ngày càng chuyển từ tham gia sang chủ động đề xuất và thúc đẩy các vấn đề trong chương trình nghị sự quốc tế.

Việc đăng cai lễ mở ký Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng là một ví dụ. Đây là vấn đề mới, có tính toàn cầu, đòi hỏi các quốc gia cùng xây dựng khuôn khổ hợp tác. Hay việc Việt Nam thúc đẩy nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tuyên bố giai đoạn 2027-2036 là Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững, với sự đồng bảo trợ của 103 quốc gia, cho thấy chúng ta có thể đưa những vấn đề gắn với thế mạnh, kinh nghiệm của Việt Nam vào chương trình nghị sự chung.

Tuy nhiên, một sáng kiến không chỉ được đánh giá ở việc đưa ra ý tưởng mà còn là khả năng tạo dựng đồng thuận, hình thành cơ chế triển khai và tạo ra giá trị lâu dài. Đó mới là thước đo của đóng góp đa phương.

Việt Nam đang ngày càng chuyển từ tham gia sang chủ động đề xuất, thúc đẩy các vấn đề và tham gia xây dựng luật lệ quốc tế.

Thực tế, Việt Nam đang ngày càng biết lựa chọn những vấn đề nằm ở giao điểm giữa lợi ích, thế mạnh của mình và mối quan tâm chung của cộng đồng quốc tế. Khi đó, tiếng nói của Việt Nam có cơ sở thực tiễn và dễ tạo đồng thuận hơn.

Việt Nam cũng có những kinh nghiệm phù hợp để thúc đẩy quá trình này. Từng trải qua chiến tranh và nhiều cuộc đàm phán trong hoàn cảnh khó khăn, chúng ta hiểu rằng các quốc gia có thể có khác biệt lớn về lợi ích và quan điểm. Nhưng nếu thiếu đối thoại, những khác biệt đó rất dễ chuyển thành đối đầu.

Kinh nghiệm tại ASEAN cũng có giá trị tương tự. Dù khác nhau về thể chế, trình độ phát triển và lợi ích, các nước vẫn phải tìm cách cùng tồn tại và hợp tác. Đây là một trong những kinh nghiệm Việt Nam có thể đóng góp tại Liên Hợp Quốc: xây dựng lòng tin, kiên trì đối thoại, tôn trọng khác biệt và tìm kiếm những lĩnh vực các bên có thể cùng hành động.

Để các sáng kiến có sức sống lâu dài, theo tôi, cần có sự kế thừa về chính sách, sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và đội ngũ làm công tác đối ngoại đa phương đủ năng lực để theo đuổi sáng kiến đến cùng.

Đây không chỉ là công việc của các nhà ngoại giao tại Liên Hợp Quốc hay những đơn vị chuyên trách. Các vấn đề quốc tế ngày càng gắn chặt với những lĩnh vực cụ thể trong nước, vì vậy cần sự phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức liên quan.

Yêu cầu đối với ngoại giao đa phương ngày càng cao, nên việc xây dựng đội ngũ cũng phải được đặt ở vị trí tương xứng. Chúng ta đã có chủ trương, đường lối và đội ngũ nhân sự được đào tạo bài bản, nhưng vẫn phải không ngừng nâng cao trình độ để đáp ứng những yêu cầu mới.