Tình yêu, lòng trắc ẩn liệu có thể bị thay thế bởi trí tuệ nhân tạo?

Hiếm có một cuốn sách nào về chủ đề trí tuệ nhân tạo (AI) lại gây ấn tượng ngay với người đọc bởi chất văn chương và những suy ngẫm về bản chất cuộc sống con người. Không chỉ gây ấn tượng và sự cảm mến đó ngay từ trang đầu, cuốn sách ấy còn mang hàm lượng tri thức lớn đồ sộ, với độ dày hơn 600 trang, đi qua nhiều khía cạnh về trí tuệ nhân tạo.

Đó là cuốn sách AI hiện đại - Từ nguyên lý cổ điển tới mô hình nền tảng của hai tác giả GS.TS Thái Trà My và PGS.TS Nguyễn Phi Lê.

“Chất văn” của một cuốn sách chuyên sâu về AI

Cuốn sách là cuốn sách tiếng Việt đầu tiên của tác giả, GS.TS Thái Trà My, sau 9 cuốn sách và hàng trăm nghiên cứu quốc tế. Bà là giáo sư giữ học hàm Nelms Endowed Chair tại Đại học Florida, Mỹ, đồng thời giữ vai trò Phó giám đốc Nelms Institute for the Connected World, một trung tâm nghiên cứu hàng đầu về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu quy mô lớn và các hệ thống thông minh kết nối.

Đồng tác giả là PGS.TS Nguyễn Phi Lê, giảng viên cao cấp tại Trường Công nghệ thông tin và Truyền thông, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo, trực thuộc Đại học Bách khoa Hà Nội. PGS.TS có nhiều nghiên cứu ứng dụng AI trong lĩnh vực môi trường, biến đổi khí hậu và y tế thông minh.

Cuốn "AI hiện đại - Từ nguyên lý cổ điển tới mô hình nền tảng".

AI hiện đại - Từ nguyên lý cổ điển tới mô hình nền tảng là một trong những cuốn sách chuyên sâu về AI hiện đại đầu tiên được viết bằng tiếng Việt. Cuốn sách bao trùm phổ kiến thức rộng: từ nền toán học, các mô hình học sâu, các mô hình học máy, cho tới những chủ đề nâng cao như trí tuệ nhân tạo đáng tin cậy, an toàn thông tin trong AI, sử dụng AI có trách nhiệm. Cuốn sách còn cung cấp cho bạn đọc khối kiến thức sâu sắc, bằng một lối viết trực quan, dễ hiểu, cùng với nhiều hình ảnh minh họa, và các điểm nhấn cô đọng.

Hai GS, PGS.TS đã bắt đầu cuốn sách bằng lời tựa gợi đầy tò mò về trải nghiệm nhìn thấy một dải cầu vòng vắt ngang vòm trời. Hình ảnh ấy thôi thúc hai tác giả viết, như một cách để nối liền khoảng cách giữa học thuật và đời sống, giữa hiện tại đang chuyển động quá nhanh và nhu cầu hiểu sâu, giữa ký ức con người và sự tiếp tục.

GS.TS Thái Trà My, giáo sư giữ học hàm Nelms Endowed Chair tại Đại học Florida, Mỹ, đồng thời giữ vai trò Phó giám đốc Nelms Institute for the Connected World. Ảnh: Thúy Hạnh.

PGS.TS Bùi Đức Hùng - Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Bách Khoa Hà Nội - cũng chia sẻ ấn tượng về văn phong và lời mở đầu cuốn sách. Ông cho rằng tinh thần nhân văn, “chất văn” của một cuốn sách khoa học tưởng chừng sẽ khô cứng, đã gợi cho ông nhiều tò mò.

Chia sẻ về động lực viết nên cuốn sách, GS.TS Thái Trà My cho biết bà muốn cung cấp góc nhìn khách quan về AI, điểm mạnh và giới hạn của công nghệ này, từ đó, độc giả có thể xác định “chung sống hay cạnh tranh với AI”. GS.TS Thái Trà My và PGS.TS Nguyễn Phi Lê đều hy vọng cuốn sách đóng góp cho sự phát triển của tri thức về lĩnh vực này tại Việt Nam.

Cuốn sách gồm 18 chương, trong đó, chương cuối cùng, chương 18, gây ấn tượng cho PGS.TS Bùi Đức Hùng cùng nhiều độc giả bởi những suy ngẫm của hai tác giả về đạo đức và quản trị AI. PGS.TS Bùi Đức Hùng dành lời khen ngợi bởi cuốn sách kết lại bằng những câu hỏi nhằm đảm bảo tính đạo đức, tính hữu ích của AI với đời sống con người.

Trải nghiệm chủ quan của con người là cội nguồn của hệ giá trị

Trước sự phát triển bùng nổ của AI, công chúng không khỏi có những lo lắng về giá trị của con người, về cơ hội của con người trong tương lai.

Chia sẻ với Tri thức - Znews, GS.TS Thái Trà My cho rằng trước AI, có những công việc sẽ sinh ra và có những công việc sẽ mất đi, nhưng ta không cần quá lo lắng về việc AI cạnh tranh hay làm “mất giá trị” của con người. Vì dù sao, con người vẫn là chủ thể sáng tạo ra AI, con người vẫn có khả năng làm chủ công nghệ.

Lời bạt cuối sách, hai tác giả đã có những đúc kết sâu sắc về chủ đề này. “Học máy, về bản chất, là nỗ lực cơ khí hóa ký ức và tự động hóa các quy trình suy luận của nhân loại. Nhưng sự minh triết đòi hỏi nhiều hơn ký ức và suy luận, nó đòi hỏi sự phán xét, giá trị đạo đức, và lòng trắc ẩn”, hai tác giả viết.

Tác giả sách nhận định dù AI tiến xa tới đâu, AI vẫn là sản phẩm của con người, mang theo tri thức, giới hạn và khát vọng của chính con người. Con người vẫn là chủ thể quyết định dữ liệu nào được thu thập, mục tiêu nào được tối ưu hóa, giới hạn nào không được vượt qua. Tương lai của AI nằm trong những lựa chọn mà con người sẽ đưa ra.

Theo tác giả, câu hỏi trung tâm của kỷ nguyên AI không đơn thuần là “Chúng ta có thể xây dựng những hệ thống thông minh đến mức nào?”, mà còn là “Chúng ta nên xây dựng những hệ thống đó theo cách nào để chúng phục vụ con người và nên lựa chọn sử dụng chúng ra sao?”. Đó là vấn đề của triết học, đạo đức và trách nhiệm.

PGS.TS Nguyễn Phi Lê, giảng viên cao cấp tại Trường Công nghệ thông tin và Truyền thông, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo, trực thuộc Đại học Bách khoa Hà Nội. Ảnh: Thúy Hạnh.

Tác giả cũng nêu lên vấn đề về “lòng trắc ẩn của AI”. Tác giả không phủ nhận sẽ có sự tồn tại mới của “lòng trắc ẩn thuật toán”, tuy nhiên, nó không vì thế trở thành lòng trắc ẩn theo nghĩa của con người.

“Tình yêu và lòng trắc ẩn của con người bắt đầu từ sự tổn thương, từ nhận thức về sự hữu hạn của sinh mệnh, và từ những trải nghiệm chia sẻ về nỗi đau”, tác giả viết. Tình yêu, lòng trắc ẩn là những trải nghiệm chủ quan, và từ góc nhìn nhân bản, trải nghiệm chủ quan là cội nguồn của mọi hệ giá trị. Theo tác giả, nếu tước bỏ trải nghiệm chủ quan (về cảm xúc vui buồn hay ấm áp), thì mọi hàm mục tiêu giao cho AI sẽ trở nên vô nghĩa.

Đoạn kết cuốn sách, tác giả đã nêu lên yếu tố quan trọng nhất mà AI không thể thay thế con người, đó là AI tính toán “làm thế nào”, nhưng con người - với những trải nghiệm hạnh phúc và đau khổ - mới biết “tại sao phải làm thế”. Ví dụ, AI có thể cứu đói một triệu người, nhưng tại sao một triệu người ấy cần được cứu đói, bắt nguồn từ trải nghiệm khổ đau về cái đói của chính con người.

Không có công nghệ nào thay con người cảm nhận đau khổ, hạnh phúc, hy vọng hay mất mát. Những cảm xúc chủ quan ấy, lại là khởi nguồn cho những hành động thay đổi thế giới. Công nghệ, là một lần để ta nhìn nhận lại về trải nghiệm sống của chính con người.