Công trình thương mại ngay trung tâm thành phố

Tuy không phải có giá trị đặc biệt về kiến trúc, Thương xá Tax là một trong những công trình ghi dấu ấn trong ký ức cộng đồng, được cộng đồng lên tiếng bảo vệ trước sự việc nó bị phá hủy để xây dựng một công trình mới.

Thương xá Tax là trường hợp khá điển hình của những di sản văn hóa trong mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, làm rõ giá trị kiến trúc, trang trí cũng như giá trị lịch sử - xã hội từ góc độ thương mại, kinh tế của Tax là khẳng định giá trị di sản của Tax, góp phần nâng cao giá trị di sản văn hóa Sài Gòn - TP.HCM.

Lịch sử

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Hiệp, cuối thế kỷ XIX, ở Paris xuất hiện các cửa hàng bách hóa (Grands Magasins, Department Stores) sau sự thành công từ nhiều năm trước của các thương xá Bon Marché, la Smaritaine và Grands Magasins Dufayel, đặc biệt là các cửa hàng sang trọng như Galeries lafayette và Printemps.

Sự phát triển của cửa hàng bách hóa do sự thay đổi trong cuộc sống ở nhiều tầng lớp xã hội và số lượng lớn của hàng hóa sản xuất càng đa dạng từ các kỹ nghệ đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong xã hội ngày càng phong phú, giàu có hơn ở Anh và Pháp.

Ảnh hưởng của phong cách thương mại mới này lan ra nhiều nơi ở Viễn Đông và đặt nền móng cho các cửa hàng bách hóa xuất hiện đầu tiên ở Đông Dương.

Ở Việt Nam vào cuối thế kỷ XIX, tại Hà Nội, Godard xây dựng tại góc đường Rue Paul Bert (Tràng Tiền), Boulevard Dong khanh (phố Hàng Bài) gần Boulevard Rollandes (phố Hai Bà Trưng) một thương xá lớn nhất Hà Nội với mục đích tiếp cận hàng hóa và cung cấp dịch vụ cho mọi giới tiêu thụ.

Còn tại Sài Gòn, kiến trúc của tòa nhà Grands Magasins Charner (GMC) trên Đại lộ Charner (Nguyễn Huệ ngày nay) từ thập niên 1920, tiền thân của Thương xá Tax, rất giống kiến trúc của tòa nhà nổi tiếng ở Hà Nội, Grands Magasins Réunis (GMR) xây dựng khoảng năm 1900.

Tòa nhà Grands Magasins Charner bắt đầu xây từ năm 1921 và khánh thành ngày 26/11/1924. Nó được xây dựng sau khi Công ty “Société Coloniale des Grands Magasins” được thành lập, mua lại tòa nhà “Maison Godard” ở Hà Nội và đổi tên là Grands Magasins Réunis (GMR) với tấm biển đề tên mới trước tòa nhà và sửa sang, xây thêm trần vòm quả cầu, đồng hồ trên nóc.

Tòa nhà Grands Magasins Charner (GMC) ở Sài Gòn được xây theo kiến trúc tương tự như tòa nhà mới Grands Magasins Réunis ở Hà Nội.

Đầu thập niên 60 của thế kỷ XX, tòa nhà GMC được Hội Mậu dịch đổi tên thành Thương xá Tax, mặt bằng được chia nhỏ và cho các tiểu thương thuê buôn bán nhộn nhịp.

Vào thời kỳ này, các thương hiệu nổi tiếng trên thế giới bắt đầu được du nhập nhiều hơn vào miền Nam Việt Nam. Sau năm 1975, tòa nhà không còn là địa điểm kinh doanh sầm uất mà thỉnh thoảng được tận dụng làm không gian trưng bày các mặt hàng, máy móc công nghiệp do các đơn vị quốc doanh của thành phố sản xuất.

Đến năm 1981, UBND TP.HCM quyết định thành lập Cửa hàng Bách hóa Tổng hợp Thành phố trực thuộc Sở Thương nghiệp để nâng tầm hoạt động, đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng. Nơi đây trở thành một trong những cửa hàng lớn nhất Việt Nam thập niên 1980 - 1990.

Ngày 19/1/1998, dòng chữ Thương xá Tax chính thức được đặt trên nóc tòa nhà, đánh dấu sự trở lại của một thương hiệu đã tồn tại và hằn sâu vào nếp nghĩ của người Sài Gòn.

Ngày 26/4/2003, Trung tâm Thương mại hiện đại Thương xá Tax được khánh thành trên cơ sở đại tu toàn bộ tòa nhà và trở thành điểm tham quan mua sắm quen thuộc của người Sài Gòn cùng du khách trong và ngoài nước.

Thương xá Tax năm 1925.

Công trình Thương xá Tax được xây dựng xong lần đầu tiên vào năm 1924 sau đó được sửa đổi nhiều lần. Tuy nhiên phần kiến trúc bên trong của tòa nhà là sảnh chính, nền sảnh chính lót gạch mosaic và cầu thang sảnh chính vẫn là những khoản mục được giữ nguyên bản từ năm 1924.

Từ năm 2010, UBND TP.HCM đã chấp thuận chủ trương cho Satra làm chủ đầu tư thực hiện dự án xây dựng Trung tâm Thương mại Dịch vụ Văn phòng khách sạn tại Thương xá Tax.

Vào cuối năm 2016, theo thiết kế, Thương xá Tax được mở rộng và phát triển thành Tax Plaza, một khu phức hợp 40 tầng gồm có trung tâm thương mại, văn phòng cho thuê, triển lãm quốc tế, phòng hội nghị, hầm đậu xe.

Nhìn lại lịch sử của hai trung tâm thương mại lớn nhất nước trong thế kỷ XX, nếu ở Hà Nội, tòa nhà Bách hóa Tổng hợp (nhà Godard) ở phố Tràng Tiền từng được đề nghị phá đi để xây một tòa nhà cao tầng hiện đại làm lợi nhuận cho một công ty hay một nhóm lợi ích nhưng đã không được sự đồng thuận của người Hà Nội.

Ngày nay, tòa nhà bách hóa tổng hợp ở Hà Nội là Thương xá Tràng Tiền (Trang Tien Plaza) đã được trùng tu và xây thêm vài tầng lầu và ít nhất vẫn giữ được phong thái kiến trúc cũ.

Trong khi đó ở TP.HCM, Thương xá Tax bị quyết định phá bỏ để xây cao ốc 43 tầng. Tháng 9/2014 là tháng cuối cùng mà khách hàng có thể đến mua hàng ở Thương xá Tax, nơi vẫn còn những thiết kế bên trong còn lại của tòa nhà GMC lúc khánh thành 90 năm về trước, nơi mà bao thế hệ người Sài Gòn đã có kỷ niệm.

Ký ức Thương xá Tax phản ánh một phần lịch sử thành phố này. Tóm tắt diễn biến quá trình quyết định bảo tồn Thương xá Tax.

Ngày 16/8/2014: Thông báo các cá nhân kinh doanh tại Thương xá Tax dời đi trước tháng 10, giao 500 m2 số 39 Lê Lợi để Metro thi công tháp thông gió.

Ngày 22/8/2014 - 2/10/2014: Người dân Sài Gòn lên tiếng tiếc nuối một nơi đầy kỷ niệm. Một số kiến trúc sư trẻ lên tiếng về các bài học bảo tồn của nước ngoài đã đạt được.

Ngày 3/10/2014: Tổng lãnh sự danh dự Phần Lan, Chi lê và Vương quốc Bỉ gởi thư cho UBND TP.HCM và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch kiến nghị bảo tồn Thương xá Tax.

Nội dung lá thư cho thấy giải pháp được đề nghị trước tiên là giữ nguyên trạng “phần sảnh lobby chính, cùng sàn lót gạch mosaic và cầu thang chính của Thương xá Tax” để sau này sẽ được “tích hợp vào phần thiết kế của tòa nhà mới sẽ được xây dựng thay thế”.

Cầu thang sảnh chính là một trong những khoản mục được giữ nguyên bản từ năm 1924. Còn nếu giải pháp trên không được thực hiện thì đề nghị “sẽ có một giải pháp khác để tháo dỡ, di chuyển và giữ lại các phần thiết kế (sàn khảm mosaic, lan can, tay vịn và các đầu cầu thang chạm trổ) của cầu thang và lobby sảnh chính”.

Đại diện Tổng lãnh sự quán Phần Lan hứa hẹn có thể đứng ra tự thu xếp nhân công và chi phí để thực hiện giải pháp thứ hai. Sau này các bộ phận được tháo dỡ sẽ được “tích hợp vào các công trình bảo tàng và tôn tạo khác một cách có hệ thống và chuyên nghiệp thay vì chỉ đập bỏ, chia nhỏ hay phân tán cho mỗi nơi một mẩu”, lá thư viết.

Để thực hiện được việc tháo dỡ, lá thư đề nghị các cơ quan có thẩm quyền chấp thuận và cho họ thời gian, dự kiến trong vòng 20 - 15 ngày để thực hiện(46).

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có gửi UBND TP.HCM Văn bản số 3482/BVHTTDl-DSVH, trong đó đề nghị giao cơ quan chuyên môn nghiên cứu ý kiến của Tổng lãnh sự quán Phần lan tại TP.HCM để có phương án xử lý hiệu quả trong việc bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc của Thương xá Tax.

Sau khi có phương án thống nhất về vấn đề nêu trên thì có văn bản gửi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Ngày 6/10/2014 - 20/10/2014: Trang mạng xã hội Facebook Đài Quan sát Di sản Sài Gòn ra đời, tập hợp một danh sách 3.550 chữ ký ủng hộ ý kiến của lãnh sự danh dự Phần Lan.

Các chuyên gia cùng lên tiếng ủng hộ kiến nghị của lãnh sự danh dự Phần Lan, xin bảo tồn Thương xá Tax.

Ngày 21/10/2014: Ông Hứa Ngọc Thuận - Phó chủ tịch UBND TP.HCM tổ chức cuộc họp, ghi nhận đề nghị của đại biểu và các chuyên gia về đề án xây dựng Thương xá Tax.

Ngày 24/11/2014: Công văn 4070_/SQHkT-QHkTT của Sở Quy hoạch kiến trúc TP.HCM đưa ra đề xuất các hạng mục của Thương xá Tax và các giải pháp bảo tồn.

Đề xuất theo hướng giữ lại các hạng mục cần bảo tồn và tích hợp vào công trình mới tại vị trí phù hợp. Phục chế, bổ sung, các chi tiết bị hỏng, thiếu ở phần bên trong công trình.

Ngày 14/12/2015: Tổng Công ty Thương mại Sài Gòn (SATRA) công bố phương án tháo dỡ các mảng Mosaic, đập bỏ cầu thang, sảnh chính, sẽ phục dựng lại trong công trình mới.

Ngày 29/1/2016: SATRA tổ chức lễ động thổ khởi động gói thầu khảo sát địa chất công trình Trung tâm Thương mại Dịch vụ Văn phòng khách sạn Tax PlAZA tại số 39 Lê Lợi, quận 1 cũ.

Cuối năm 2016: Cầu thang, những chi tiết trang trí bằng đồng và mảng gạch mosaic ở sảnh chính của Tax đã được tháo dỡ hết.

Giá trị của Thương xá Tax

Đây là trung tâm thương mại kiểu Pháp cuối cùng ở TP.HCM. Trong phân loại kiến trúc, Thương xá Tax nằm trong nhóm “department stores” vì đó là một tòa nhà dành cho mục đích thương mại thuần túy, được chia ra cho thuê với nhiều gian hàng (còn gọi là departments), và được chủ quản bởi một đối tượng cụ thể.

Phân loại công trình “department stores” này là động lực phát triển kinh tế vào đầu thế kỷ XX, khi những mặt hàng xa xỉ được trưng bày ở nơi công cộng nhưng vẫn đảm bảo sự kín đáo và sang trọng trong một tòa nhà có không gian mở.

Khái niệm về “one-stop shopping” (mua sắm một điểm dừng) bắt đầu tại đây, khi người mua không phải đi từ đầu này sang đầu kia của thành phố chỉ để mua một bộ tách trà và một lọ nước hoa mà chỉ cần đến một "department store".

Có thể nói, "department stores" là biểu tượng của kinh tế và sức mua sắm ở nửa đầu thế kỷ XX, đặc biệt là đối với các nước Âu Mỹ.

Sau này, giữa thế kỷ XX, vào thời hậu thế chiến, các department stores ở Mỹ phát triển thành cụm và tạo thành hệ thống malls (siêu trung tâm mua sắm) mà chúng ta thường thấy ngày nay.

Tuy nhiên, trong khi các malls ngày nay thường nằm trong một khu vực xa trung tâm thành phố vì đòi hỏi diện tích rộng, những department stores lại thường xuất hiện ngay khu trung tâm sầm uất, phục vụ nhu cầu mua sắm của cư dân thành thị và thể hiện lối sống hiện đại của kỷ nguyên mới.

Việc Sài Gòn có department stores như Thương xá Tax mà lại có rất sớm so với nước ngoài nói lên tầm vóc của thành phố này trên phương diện kinh tế và ngoại giao, với những món hàng phần lớn là cao cấp và xa xỉ dành để phục vụ giới thượng lưu trong và ngoài nước.

Những bậc thang tinh xảo và không gian cao hơn bình thường là hai chi tiết thường thấy trong những thiết kế tráng lệ của các dinh thự Tây Âu.

Ở đây, khách hàng được tặng không gian cao gấp 4 lần khi bước lên Thương xá Tax nên không có cảm giác giới hạn về cao độ. Ngoài ra, các chi tiết cầu kỳ của nội thất từ đầu thế kỷ XX khiến cho người viếng thăm thấy mình như sang trọng hơn.

Sự thiếu hiểu biết của con người qua những lần trùng tu chắc chắn đã làm mất đi phần nào giá trị nguyên bản của tòa nhà này, nhưng những gì còn lại vẫn cho biết đây là một thiết kế cao cấp.

Như vậy, giá trị của Thương xá Tax có thể nhận diện ở ba điểm sau:

- Giá trị lịch sử: Thương xá Tax xứng đáng được xem xét là một di sản nếu dùng thời gian làm căn bản.

Vai trò thương mại của công trình song hành cùng sự phát triển của Sài Gòn trong suốt thế kỷ XX.

Hơn nữa, nó đánh dấu một thời kỳ lịch sử kinh tế của Sài Gòn nói riêng và của người Việt nói chung.

- Giá trị kinh tế: Thương xá Tax vẫn còn có thể sử dụng lâu dài hơn nữa. Trên thế giới nhiều công trình cùng kiểu có tuổi thọ cao hơn hẳn Tax mà vẫn được sử dụng hiệu quả cho đến ngày nay đã chứng minh điều này. Phá bỏ đi một tòa nhà vẫn còn sử dụng được là một sự lãng phí.

- Giá trị bảo tồn di sản: Thương xá Tax hoàn toàn có thể được cải tạo lại để phục vụ cho hướng phát triển mới. Những department stores cũ xưa không đảm bảo yêu cầu an toàn còn có thể được phục dựng để lột xác thành những khách sạn sang trọng hay những văn phòng cao cấp, tại sao Tax - một tòa nhà vẫn đáp ứng đủ các yêu cầu - lại không thể?

Để có sự hài hòa của một đô thị đậm chất cổ điển kiểu Pháp như Sài Gòn thì sự tồn tại của Thương xá Tax chính là sự nối kết của một Nhà thờ Đức Bà kiểu Roman, một Nhà hát lớn kiểu Phục Hưng, và một Tòa Đô chính kiểu Tân cổ điển trong khu vực trung tâm di sản đô thị.

Bảo tồn trên một diện rộng sẽ làm tăng giá trị của cả khu vực và của từng công trình, cả giá trị văn hóa và giá trị kinh tế (bất động sản, thương nghiệp).

Tòa nhà Thương xá Tax bị phá dỡ năm 2016 và được bảo tồn một phần. Ảnh: Lê Quân.

Bảo tồn Thương xá Tax như thế nào?

Nhiều người quan niệm rằng Sài Gòn cũng chỉ cần giữ lại những công trình nổi tiếng như Nhà hát Thành phố, UBND thành phố, chợ Bến Thành là đủ để nhắc đến Sài Gòn.

Nhưng các di tích như vậy sẽ trở nên lạc lõng trong cảnh quan mới, những công trình mới sẽ lấn át cả về quy mô và hình thức đối với công trình cổ xưa, khi cảnh quan không còn sự hài hòa thì những công trình cổ sẽ trở nên trơ trọi trong chính thành phố của chúng.

Một khu đất hái ra vàng như Tax mà để một công trình xấu xí, không gian bên trong chẳng thu hút gì thì thật phí. Đây không phải là bài toán hóc búa vì một công trình cổ không còn phù hợp với nhu cầu của xã hội hiện tại và cần thay đổi là điều đương nhiên.

Nhưng cần thay đổi theo hướng công trình vẫn giữ được vỏ ngoài phù hợp với toàn khu vực nhưng bên trong thì đổi mới hoàn toàn, thay đổi chức năng để phù hợp nhu cầu mới.

Không đâu xa, cách Tax vài chục mét có Nhà hát Thành phố đã làm được điều đó. Chỉ cần lên internet tìm kiếm theo từ khóa “Reuse Architecture” sẽ cho ra vô số thông tin về những công trình tương tự.

Ví dụ: Gần hơn và dễ thấy nhất là khu China Town của Singapore được Chính phủ cứu sau một quá trình hiện đại hóa chóng mặt để khi nhìn lại chỉ còn khoảng 6.500 căn nhà cổ.

Sau đó cải tạo nó thành những khu mua sắm, dịch vụ thu hút khách du lịch (trong đó có cả Việt Nam).

Ở Việt Nam cũng có rất nhiều doanh nghiệp đầu tư thuê các chung cư cũ, tòa nhà cũ dọc đường Đồng khởi và Lê Lợi, cải tạo lại, kinh doanh thương mại, dịch vụ khá sầm uất và có đặc trưng riêng của đô thị.

Cải tạo lại Thương xá Tax phù hợp cảnh quan xung quanh, phù hợp nhu cầu hiện đại hóa, nâng tầm thương xá lên để phù hợp với giá trị khu đất.

Học kinh nghiệm từ những gì các nước khác đã, đang, và sẽ làm sau khi họ đã phải trả giá cho những mất mát về văn hóa, lịch sử, bài học đó hiện nay rất cần thiết và hữu ích cho TP.HCM.