Tại sao 'mua sách về để đấy' lại khiến chúng ta vui?

Vào những giai đoạn bận rộn, chúng ta không thể đọc nhiều như mong muốn. Công việc, các cuộc họp, email, việc nhà, việc lặt vặt mỗi ngày và đủ thứ “deadline” (hạn chót) khiến bạn đành gác lại những cuốn sách muốn đọc.

Vậy nhưng đã bao giờ bạn có trải nghiệm đứng trong một hiệu sách vừa thích thú chọn mua nhiều cuốn sách muốn đọc, vừa biết chắc trong tương lai gần, mình sẽ chưa có thời gian để đọc những cuốn sách này?

Chia sẻ với The Conversation, bà Michelle Spear, giáo sư chuyên ngành giải phẫu học tại Đại học Bristol (Anh), cho biết bà cũng có thói quen này. Bà thường tự an ủi mình là cứ mua sách, tạo thành một chồng sách đang chờ được đọc. Đến khoảng thời gian phù hợp, cuối cùng, bà sẽ có thể lần lượt đọc hết số sách đó.

Trải nghiệm “mua sách về để đấy” mang đến cho bà cảm giác vui thích kỳ lạ. Thực tế, có không ít người giống như bà Spear. Thậm chí, ở nước Nhật, người ta còn có hẳn một từ để mô tả thói quen này: “tsundoku”.

Niềm vui “mua sách về để đấy”

Theo Guardian, thuật ngữ “tsundoku” dùng để chỉ việc mua sách rồi để đấy mà không đọc, có thể vì chưa có thời gian đọc. “Tsundoku” là sự kết hợp giữa “tsunde” (xếp chồng) và “oku” (để dành thứ gì đó cho sau này). Kết quả là một từ dùng để diễn tả sự lạc quan chứa đựng trong một chồng sách “mua về để đấy”.

“Tsundoku” là một động thái tiết lộ cách não bộ con người phản ứng với sự mong đợi, kỳ vọng.

Nhìn những cuốn sách đã mua nhưng chưa có thời gian đọc thường khiến chúng ta thấy vui. Ảnh: New York Times.

Theo giáo sư Spear, khi bắt gặp một thứ hứa hẹn mang lại niềm vui thích và sự khám phá, khả năng “tự thưởng” của não bắt đầu hoạt động và sản xuất dopamine.

Dopamine thường được gọi là “chất hóa học tạo cảm giác hạnh phúc”, nhưng cách mô tả này vẫn còn đơn giản. Một trong những vai trò quan trọng khác của dopamine là giúp não nhận diện sớm những cơ hội đáng để theo đuổi.

Não bộ của con người có khả năng “tự thưởng” từ trước khi sự việc thực sự diễn ra, bằng cách sản xuất dopamine “hạnh phúc” để khuyến khích con người thực hiện những hành vi có khả năng mang lại giá trị.

Việc chúng ta mong đợi một trải nghiệm thú vị đã đủ để kích hoạt sản xuất dopamine từ trước khi trải nghiệm thực sự diễn ra.

Những cuốn sách “mua về để đấy” là ví dụ điển hình. Sách có thể vẫn nằm nguyên trên giá trong một thời gian dài, nhưng não bộ đã sớm nhận ra giá trị tiềm năng của những cuốn sách và sớm tận hưởng viễn cảnh một lúc nào đó sẽ thực sự đọc cuốn sách.

Cách não bộ “vui sớm” ngay từ khi mua sách

Theo Nature, hồi hải mã (hippocampus), một cấu trúc nằm sâu trong não, vốn được biết đến nhiều nhất với vai trò ghi nhớ, thực tế cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình “tự thưởng từ sớm” của não bộ. Chúng ta thường nghĩ hồi hải mã chỉ giúp ghi nhớ quá khứ, nhưng bộ phận này còn giúp con người hình dung về tương lai.

Não bộ có cơ chế "tự thưởng" từ trước khi trải nghiệm thú vị thực sự diễn ra. Ảnh: New York Times.

Khi bạn hình dung cảnh mình cuối cùng mình cũng có thể ngồi lại để đọc cuốn sách đã mua trong một kỳ nghỉ, trên một chuyến tàu, hay cuộn mình trên ghế sofa trong một chiều mưa cuối tuần, hồi hải mã bắt đầu tạo dựng trải nghiệm ấy.

Hồi hải mã kết nối những mảnh ký ức từng có trong các trải nghiệm trước đây, từ không gian thư giãn tĩnh lặng, hương vị cà phê, tiếng lật trang sách, cảm giác thoải mái khi nằm đọc sách... Tất cả được xây dựng trong trí não, tạo thành một trải nghiệm liền mạch diễn ra từ sớm trong thế giới tinh thần.

Nói cách khác, não sử dụng những ký ức trong quá khứ để “tập dượt” trước cho những niềm vui chưa xảy ra.

Năng lực này của não bộ quan trọng hơn chúng ta tưởng. Các nhà tâm lý học ngày càng nhận ra rằng sự mong đợi những điều tích cực xảy ra cũng góp phần vào trạng thái hạnh phúc của mỗi người.

Mong chờ những trải nghiệm thú vị sẽ giúp cải thiện tâm trạng, gia tăng động lực và tạo ra lớp đệm gia tăng sức chống đỡ trước những căng thẳng thường ngày.

Điều này có thể lý giải tại sao một chồng sách chưa đọc lại tạo cảm giác rất khác so với một loạt email chưa trả lời. Cả hai đều là những việc đang chờ được xử lý, nhưng não bộ diễn giải chúng theo những cách khác nhau.

Email chưa trả lời đại diện cho những nghĩa vụ trong tương lai, trong khi sách chưa đọc có thể đại diện cho những phần thưởng trong tương lai, gắn liền với những kỳ nghỉ và thời gian dành riêng cho bản thân.

Cảm giác vui vẻ diễn ra mạnh nhất khi bạn đứng ở trong hiệu sách, chọn mua từng cuốn sách, thay vì mua sách trực tuyến. Việc trực tiếp tìm kiếm và lựa chọn sách giúp kích hoạt mạnh mẽ cảm giác “được thưởng” trong não bộ.

Khi đó, mùi đặc trưng của sách mới sẽ đánh thức hệ thống khứu giác, rồi truyền trực tiếp đến những vùng não liên quan đến ký ức và cảm xúc, trong đó có hồi hải mã.

Rất lâu trước khi cuốn sách được đọc, trải nghiệm chọn mua cuốn sách đã bắt đầu đưa lại niềm vui. Vì vậy, việc “mua sách về để đấy” thực tế phản ánh một nét tâm lý, một khả năng đáng kinh ngạc của não bộ con người: Tự tìm thấy niềm vui từ những trải nghiệm chưa xảy ra.