"Ông Ba Bị" là một nhân vật thường được lấy ra để hù dọa trẻ con. Nguồn gốc cách nói này xuất hiện từ đâu, nhân vật này có thật không?

Việt Nam tự điển của Hội Khai Trí Tiến Đức và Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên đều lý giải "Ba Bị" là "tên gọi một hình người quái dị bịa ra để dọa trẻ con". Hai từ điển cho rằng đây là nhân vật tưởng tượng, có ngoại hình kỳ quái.

Một số từ điển xưa như Từ điển Việt - Bồ - La (1651), Đại Nam quấc âm tự vị (1895) lý giải "bị" thường chỉ cái bị của người ăn mày, từ này xuất hiện nhiều trong các cách nói như "ăn mày cầm tinh bị gậy", "quân tử phòng thân, tiểu nhân phòng bị gậy". Nhưng vì sao "người ăn mày" lại phải mang tới ba cái bị?

Một cách lý giải, tập sách Hương Giang cố sự của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân cho rằng: “Ông Ba Bị là cụ Phạm Đăng Hưng, người Gò Công (Nam Bộ), có thân hình cao lớn với bộ râu rậm và cứng như râu Trương Phi. Ông làm quan trải qua các triều Gia Long và Minh Mạng, nổi tiếng là quang minh chính trực…"

Sở dĩ ông được gọi là "ông Ba Bị" là vì mỗi lần đi thăm các địa phương, ông thường mang theo ba cái bị đựng các giống lúa quý. Đến đâu thấy dân làm ăn khó khăn, ông phát cho một ít và hướng dẫn cách nhân giống.

Cuốn Tiếng Việt ân tình lý giải vì sao từ câu chuyện một ông quan thanh liêm lại chuyển thành hình ảnh người ăn xin. Theo tác giả phỏng đoán, gốc gác chuyện ông Ba Bị phai mờ dần theo thời gian. Dần dần, khi nhắc tới cụm "ông Ba Bị", người ta chỉ còn căn cứ vào chữ "bị" để hiểu nghĩa mà không biết cả câu chuyện, từ đó, "ông Ba Bị" bị gắn với nghĩa mới là người ăn xin.

Một cách lý giải khác, trong Lịch sử Phật giáo Đàng Trong , nhà nghiên cứu Nguyễn Hiền Đức cho biết nguồn gốc "Ba Bị" vốn là bậc chân tu sống dưới đời chúa Nguyễn Phúc Thuần (1767-1777), là Hòa thượng Trung Đình.

Hòa thượng khất thực, không mặc quần áo hay y bát, chỉ đóng khố và trên mình đeo ba cái bị: Một cái bị đựng các thức ăn chay; một cái bị đựng các thức ăn mặn mà bá tánh cho để phát lại cho những người nghèo hay những người ăn xin; một cái bị lớn để trống, hễ nghỉ đêm ở đình nào, hòa thượng treo cái bị này lên mái đình và ngồi vào trong đó mà ngủ.

Vì ngài có hình dạng khác thường, chỉ đóng khố, trên mình có mang ba cái bị, trẻ con trông thấy dễ hoảng sợ. Vì vậy, người dân gọi Hòa thượng là "Ông Ba Bị” và thường dùng cách nói này để dọa trẻ con.