Nuôi dưỡng văn hóa đọc trong hành trình lớn lên của trẻ

Mới 8 tháng tuổi, bé nhà chị Thu Hà (Hà Tĩnh) đã được mẹ cho làm quen với sách. Mỗi lần đọc, chị thường đặt bé ngồi vào lòng hoặc ngồi đối diện, để sách trước mặt rồi lật từng trang cho con nhìn.

Những cuốn sách lật mở, sách vải cảm giác hay những câu chuyện ngắn có vần điệu được chị lựa chọn để bé cùng nghe và tương tác. Có lúc, bé chăm chú nhìn theo, đôi khi còn tự đưa tay lật trang.

Từ những lần cùng con đọc sách như vậy, chị Hà bắt đầu hành trình đưa sách vào đời sống của con. Cũng như nhiều phụ huynh khác, chị không xem việc đọc là hoạt động chỉ bắt đầu khi trẻ có thể tự nhận diện mặt chữ, mà là một quá trình đồng hành kéo dài qua từng giai đoạn lớn lên.

Không đợi đến khi con biết đọc

Chị Hà cho biết từ những chia sẻ về lợi ích của việc cho trẻ tiếp xúc với sách sớm, chị bắt đầu hình thành thói quen đọc sách cho con ngay khi bé còn nhỏ.

Hiện tại, ở thời điểm bé mới 8 tháng tuổi, chị thường đọc cho con nghe bằng giọng vui nhộn, có nhấn nhá. Ngoài sách vải cảm giác và sách lật mở, chị còn chọn thơ, những câu chuyện ngắn có vần điệu và một số bộ sách có thể đọc, hát cho bé nghe.

“Mình thường đọc sách lật giở cho bé và đôi lúc bé đã có thể tự với tay lật giấy. Khi mình đọc cho bé nghe với giọng đọc vui nhộn, có nhấn nhá, bé nghe khá tập trung, nhưng hiện tại vẫn chưa có nhiều phản ứng”, chị Hà chia sẻ.

Chị Thu Hà (Hà Tĩnh) cho con làm quen với sách từ những tháng đầu đời. Ảnh: NVCC.

Cũng bắt đầu cho con làm quen với sách từ khi còn nhỏ, chị Trần Anh (Hà Nội) cho biết cả hai con của chị đều được mẹ đọc sách cho nghe từ sơ sinh. Theo chị, nhiều phụ huynh thường quan tâm đến việc khi nào con biết đọc chữ, nhưng giai đoạn trước đó, khi trẻ được nghe sách, cũng cần được duy trì đều đặn.

Với hai con, chị Trần Anh duy trì việc đọc sách trong nhiều năm. Theo chị, giai đoạn từ 4 đến 7 tuổi có sự thay đổi rõ rệt khi xung quanh con có quá nhiều đam mê, thứ gây xao lãng, trẻ bắt đầu không còn phù hợp với những cuốn sách tranh ngắn mà muốn nghe những câu chuyện dài hơn, nhiều chữ và nhiều tình tiết hơn. Khi đó, việc đọc cho con nghe cũng đòi hỏi cha mẹ dành nhiều thời gian và sự kiên trì hơn.

Con lớn của chị hiện 10 tuổi và sau 7 tuổi đã có thể tự đọc những cuốn sách dày. Từ việc được mẹ đọc sách cho nghe từ sơ sinh đến khi tự đọc, hành trình tiếp xúc với sách của hai con được chị duy trì cùng với hành trình con lớn lên mỗi ngày.

Xây dựng môi trường đọc

Không chỉ dành thời gian đọc sách cùng con, các phụ huynh còn chủ động tạo một không gian để sách xuất hiện thường xuyên trong đời sống của trẻ. Với chị Thu Hà, việc đặt sách ở những nơi con có thể dễ dàng nhìn thấy và tự khám phá là cách chị tạo môi trường để bé làm quen với sách từ sớm. Bên cạnh việc sắp xếp sách trong tầm nhìn của con, chị cũng cố gắng xây dựng một không gian hạn chế sự xuất hiện của các thiết bị điện tử.

Gia đình chị không để tivi trong phòng. Điện thoại được để ở phòng ngoài, cách xa tầm mắt của bé. Khi cần sử dụng điện thoại gần con, chị thường úp màn hình xuống để bé không nhìn thấy. Với máy tính bảng hoặc thiết bị dùng để bật nhạc cho con, chị cũng đặt ở xa để bé chủ yếu nghe âm thanh thay vì chú ý vào màn hình.

Theo chị Hà, việc tạo môi trường như vậy là một phần trong mong muốn giúp con làm quen với sách từ sớm và hạn chế việc tiếp xúc với màn hình. Chị muốn xây dựng thói quen đọc cho con trước khi những thiết bị này trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của bé.

Với chị Trần Anh (Hà Nội), việc tạo môi trường đọc cũng đi cùng với việc hạn chế thiết bị điện tử. Con lớn 10 tuổi được giới hạn khoảng 30 phút mỗi ngày để xem phim, giải trí và chỉ sử dụng máy tính, không dùng điện thoại. Bé gần 3 tuổi thì chưa được tiếp xúc với thiết bị điện tử.

Trong khi thời gian dành cho màn hình được giới hạn, sách lại được duy trì như một phần quen thuộc trong sinh hoạt gia đình. Hiện gia đình chị có hai giá sách lớn, mỗi giá cao khoảng 3 m, ngang 2 m, với hàng nghìn đầu sách được tích lũy qua nhiều năm. Có những cuốn chị giữ lại từ thời thơ ấu, bên cạnh sách được mua thêm trong các giai đoạn đi học, đi làm và khi có con. Khi thiết kế căn nhà hiện tại, vì phòng khách khá nhỏ, chị quyết định thay toàn bộ hệ tủ tivi bằng giá sách.

Chị Trần Anh (Hà Nội) chủ động xây dựng môi trường đọc bằng cách để sách hiện diện trong không gian sống của gia đình. Ảnh: NVCC.

Việc xây dựng tủ sách cũng được chị duy trì bằng một khoản chi cố định. Khi con lớn còn nhỏ, mỗi tháng chị dành khoảng 400.000-500.000 đồng để mua sách cho con. Đến khi có thêm em bé, những cuốn sách của chị gái tiếp tục được sử dụng nên khoản mua phần nào được giảm bớt.

"Bất kỳ món đồ chơi nào con cũng sẽ chán sau vài lần chơi. Nhưng sách là món đồ chơi có thể khai thác vô tận cho dù con ở lứa tuổi nào, giới tính nào, tính cách nào. Vì vậy, mình không tiếc tiền mua cho con những cuốn sách chất lượng nhất trong khả năng của mình” chị chia sẻ.

Chị Trần Anh cho biết với hàng nghìn đầu sách trong nhà, các con có thể tự lựa chọn theo sở thích. Con thích cuốn này hay không thích cuốn khác đều không phải vấn đề. Chị không đặt nặng việc con phải đọc một thể loại hay một danh sách sách cố định.

Chị Trần Anh (Hà Nội) thường xuyên cho các con trải nghiệm những không gian đọc sách khác nhau. Ảnh: NVCC.

Ngoài không gian trong nhà, chị còn thường đưa các con đến những nơi có văn hóa đọc để các bé được trải nghiệm thêm những môi trường khác. Chị cho rằng để trẻ cảm thấy đọc sách là một hoạt động vui thay vì một nhiệm vụ, việc đọc cần được duy trì hàng ngày và sách cần xuất hiện xung quanh trẻ.

Khi việc đọc nuôi dưỡng những kỹ năng

Với chị L.H. (Hà Nội), việc rèn sự tập trung cho con bắt đầu từ khi con còn nhỏ, không phải bằng những giờ học căng thẳng mà thông qua những hoạt động quen thuộc như chơi trò chơi trí tuệ, làm thủ công, xếp hình và đặc biệt là đọc sách. Chị nhận thấy đọc sách tranh là một hoạt động khá tự nhiên để con rèn luyện khả năng chú ý.

Khi đọc sách, con chú ý đến hình ảnh, lắng nghe câu chuyện, nhớ các nhân vật, theo dõi diễn biến và chờ xem điều gì xảy ra tiếp theo. Những điều con tò mò hoặc thấy thú vị cũng khiến con tập trung quan sát. Theo chị, qua quá trình đó, con dần hình thành thói quen chú ý, lắng nghe và theo dõi một câu chuyện trong thời gian dài hơn.

Đến khi con vào lớp 1, chị càng cảm nhận rõ khả năng tập trung của con. Khi ngồi viết bài, có lúc con bị mỏi tay, chị khuyến khích con nghỉ một chút ngay tại chỗ rồi tiếp tục. Con vui vẻ đồng ý và sau đó tiếp tục hoàn thành bài. Nhờ vậy, con có thể hoàn thành bài trong khoảng thời gian khá ngắn mà không cần bố mẹ liên tục nhắc nhở.

“Mình không nghĩ đọc sách là cách duy nhất để rèn sự tập trung. Nhưng với bé nhà mình, việc đọc sách đã trở thành những hoạt động giúp con rèn khả năng chú ý một cách tự nhiên”, chị nói.

Với chị Trần Anh, điều đáng chú ý hơn không nằm ở việc con đọc được bao nhiêu sách, mà ở những gì diễn ra sau khi cuốn sách được khép lại. Chị thường trò chuyện, trao đổi với con về nội dung, nhưng không biến mỗi cuốn sách thành một “giáo trình” bắt buộc phải đọc xong và rút ra đúng một bài học. Theo chị, chỉ riêng việc trẻ được nghe sách, hiểu những câu chuyện và bài học trong đó cũng là một quá trình để con dần cảm nhận cách cuộc sống vận hành và những điều tốt đẹp được thể hiện như thế nào.

“Mình luôn nghĩ rằng ba mẹ cần giảm bớt kỳ vọng và tăng kỳ công lên. Thay vì cứ quá tập trung vào việc đọc xong cuốn A con phải hiểu được bài học A, thì mình sẽ chọn cách cứ đọc cho con thật nhiều, về lâu dài con sẽ dần nhận thức được những điều tốt đẹp thông qua các trang sách”, chị chia sẻ.

Sau một thời gian làm quen với sách, chị nhận thấy con bắt đầu đặt nhiều câu hỏi hơn, chủ động kể lại, tranh luận và đưa ra những suy nghĩ của bản thân: “Có nhiều suy nghĩ do con tự cảm nhận khiến mình bất ngờ”, chị chia sẻ.

Đó cũng là lúc việc đọc không chỉ dừng ở việc tiếp nhận một câu chuyện, mà trở thành cơ hội để trẻ học cách tư duy hay thể hiện suy nghĩ của chính mình.

Rèn luyện sự kiên trì và tập trung qua việc đọc sách. Ảnh: NVCC.

Bên cạnh đó, chị Trần Anh cho biết thói quen đọc còn giúp con lớn của chị hình thành khả năng tập trung và sự kiên trì rất tốt trong những tình huống khác của cuộc sống.

Chị Trần Anh cho rằng việc đọc sách giúp các con hạn chế tiêu thụ những nội dung ngắn trên điện thoại, đồng thời hình thành khả năng tập trung, duy trì sự tò mò và nhu cầu tìm hiểu sâu hơn một vấn đề: “Điều này là đương nhiên, ai cũng biết nhưng không phải ai cũng đủ kiên trì để hình thành và duy trì thói quen đọc sách cho con”, chị nói.