Một bài hát tạo ra những loại tiền bản quyền phức tạp như nào?

CISAC ghi nhận tỷ trọng digital trong tiền bản quyền âm nhạc tại Việt Nam đạt 89,6% năm 2024, so với năm 2015, tiền thu từ nguồn này tăng 1.732,5%. Trong nhóm thị trường nhỏ được CISAC thống kê, Việt Nam chỉ đứng sau Mali về tỷ trọng digital.

Con số 89,6% không có nghĩa là 89,6% doanh thu của ngành âm nhạc Việt Nam đến từ streaming. Đây là tỷ trọng digital trong tiền bản quyền âm nhạc thuộc phạm vi thống kê của CISAC, cũng không chứng minh rằng Việt Nam thu bản quyền hiệu quả hơn Mỹ, Anh, Nhật Bản hay Hàn Quốc.

Các nghệ sĩ Trần Tiến, Hà Trần, Phan Mạnh Quỳnh, Marruz trên sân khấu gần đây. Một tiết mục biểu diễn như này cũng có nhiều lớp quyền. Ảnh: Dương Cầm Art.

Một bài hát không chỉ có một loại tiền bản quyền

Trên thế giới, Mỹ là nước phân định rất rõ các loại quyền trong một ca khúc. Theo đó, một ca khúc có tác phẩm âm nhạc (phần nhạc và lời) và bản ghi âm, tức bản thu cụ thể. Người viết nhạc và nhà xuất bản có quyền ở phía tác phẩm, trong khi nghệ sĩ biểu diễn và chủ sở hữu bản ghi có những quyền khác.

Bởi vậy, Mỹ không có một tổ chức đứng giữa để thu tất cả tiền từ một bài hát. ASCAP và BMI quản lý quyền biểu diễn công cộng đối với tác phẩm trong danh mục mà họ đại diện. The Mechanical Licensing Collective (The MLC) quản lý giấy phép cơ học bao trùm theo luật định và thu, phân phối tiền phát sinh trong phạm vi giấy phép này đối với một số hoạt động kỹ thuật số. SoundExchange thu và phân phối tiền đối với một số hình thức truyền phát bản ghi âm kỹ thuật số theo cơ chế luật định. Phần bản ghi gốc (master) trên dịch vụ streaming tương tác còn có thể đi qua các thỏa thuận trực tiếp với hãng đĩa, nhà phân phối hoặc chủ sở hữu quyền.

Đạo luật Hiện đại hóa Âm nhạc (Music Modernization Act) của Mỹ cũng không tập trung các quyền vào một chỗ. Từ ngày 1/1/2021, The MLC vận hành giấy phép bao trùm đối với việc sao chép và phân phối tác phẩm âm nhạc qua những hình thức kỹ thuật số thuộc Điều 115, gồm tải nhạc và streaming tương tác.

Sự phân biệt ấy có ý nghĩa đối với Việt Nam, bởi cụm từ “tiền bản quyền âm nhạc” rất dễ che lấp việc nhiều khoản tiền khác nhau đang được đề cập. Tiền của tác giả không phải là tiền của nghệ sĩ biểu diễn; quyền đối với tác phẩm không phải là quyền đối với bản ghi. Một doanh nghiệp nhận hai yêu cầu thanh toán cần biết đó là hai lớp quyền khác nhau, hai danh mục tác phẩm khác nhau hay một quyền đang được nhiều bên cùng yêu cầu.

Trong khi đó, Nhật Bản có JASRAC và NexTone. Riêng JASRAC quản lý gần 98,8 triệu tác phẩm được ghi nhận trên CIS-Net tính đến tháng 5/2026, nhưng hệ thống tra cứu J-WID của tổ chức cho phép tìm kiếm hơn 2,52 triệu tác phẩm trong nước và 3,57 triệu tác phẩm nước ngoài tính đến cuối tháng 3/2026. JASRAC thu 152,33 tỷ yen và phân phối 151,86 tỷ yen trong năm tài chính 2025.

Thái Lan lại có chút khác biệt và phân tán hơn. Cục Sở hữu trí tuệ (DIP) công khai danh sách bài hát của từng công ty thu tiền bản quyền, bên cạnh thông tin về các đơn vị thu. Người sử dụng vì thế có một nơi để kiểm tra danh mục mà một đơn vị tuyên bố đại diện.

Việt Nam cũng có thể áp dụng điều này để thấy rõ bài hát nào đang do ai quản lý, quyền gì đã được ủy quyền và giấy phép bao phủ phạm vi nào? Một hệ thống tra cứu tập trung các thông tin này sẽ hữu ích cho cả người sử dụng lẫn chủ sở hữu quyền. Khi quyền quản lý thay đổi, dữ liệu cũng phải cho biết thời điểm thay đổi có hiệu lực.

Thu đơn giản, chia tiền vẫn phải chính xác

Anh hiện xử lý tốt bài toán ở phía người trả tiền. PRS for Music đại diện cho quyền của nhạc sĩ sáng tác, nhà soạn nhạc và nhà xuất bản trong phạm vi được giao; PPL đại diện cho nghệ sĩ biểu diễn và chủ sở hữu bản ghi trong phạm vi khác. Trước năm 2018, doanh nghiệp cần cả hai loại giấy phép phải làm việc riêng với PPL và PRS for Music. Hai tổ chức sau đó lập PPL PRS Ltd và đưa TheMusicLicence vào vận hành: một đầu mối và một giấy phép bao phủ quyền tương ứng của hai tổ chức.

Quyền phía sau không bị nhập làm một. PPL và PRS vẫn đại diện cho những nhóm chủ thể khác nhau, PPL PRS đảm nhiệm phần giao dịch với khách hàng.

Đây là hướng đáng nghiên cứu đối với một số nhóm sử dụng âm nhạc thương mại ở Việt Nam. Một nhà hàng không nhất thiết phải làm việc riêng với nhiều đầu mối nếu có thể mua giấy phép qua một cửa. Nhưng cấp phép một cửa (one-stop licensing) chỉ giải quyết sự phức tạp ở đầu cấp phép, hệ thống phía sau vẫn phải biết tiền thuộc tác phẩm nào, bản ghi nào và chủ sở hữu nào.

The MLC của Mỹ phải duy trì cơ sở dữ liệu công khai về tác phẩm, tỷ lệ sở hữu, chủ sở hữu quyền và, khi có thông tin, những bản ghi chứa tác phẩm đó. Cơ sở dữ liệu phải có khả năng tìm kiếm trực tuyến và được cung cấp miễn phí cho công chúng.

Anh vẫn đang sửa những mắt xích tương tự. Báo cáo của Văn phòng Sở hữu trí tuệ Anh (UK Intellectual Property Office) công bố tháng 4/2026 ghi nhận dữ liệu mô tả tác phẩm và quyền (metadata) của người viết nhạc và tác phẩm vẫn có thể thiếu hoặc không chính xác. Hệ quả là thanh toán bị chậm, thậm chí có trường hợp người sáng tạo không nhận được tiền.

Ở đây, những mã nghe có vẻ kỹ thuật lại liên quan trực tiếp đến tiền: ISRC nhận diện bản ghi, ISWC nhận diện tác phẩm. Chỉ biết một bản ghi được nghe trực tuyến bao nhiêu lần chưa đủ nếu không nối được bản ghi ấy với tác phẩm phía dưới, tác giả, tỷ lệ sở hữu và đơn vị đang quản lý quyền.

Việc này càng quan trọng khi nhạc Việt được khai thác ở nước ngoài. Tiền phải đi qua dữ liệu, thỏa thuận đại diện và hệ thống của nhiều lãnh thổ trước khi về tới chủ sở hữu.

Hàn Quốc bổ sung thêm một lớp kiểm soát. KOMCA năm 2025 thu 445,31 tỷ won tiền sử dụng quyền tác giả và phân phối 403,15 tỷ won. Đây là tiền trong phạm vi quyền KOMCA quản lý, không phải doanh thu K-pop hay doanh thu ngành ghi âm Hàn Quốc.

Theo Luật bản quyền của Hàn Quốc, hoạt động ủy thác quản lý quyền tác giả thuộc cơ chế cấp phép của Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Các mức phí sử dụng và phí quản lý thuộc phạm vi luật định phải được Bộ trưởng phê duyệt. Trong quá trình xem xét, Bộ trưởng có thể yêu cầu Ủy ban quyền tác giả Hàn Quốc (Korea Copyright Commission) thẩm định.

Quy mô KOMCA không giải thích thành công của K-pop. Nó liên quan đến một việc hẹp hơn: khi tác phẩm đã được tạo ra và khai thác, hoạt động thu và phân phối diễn ra trong một cơ chế có yêu cầu về cấp phép, biểu phí và thông tin về danh mục tác phẩm được đại diện.

Nguyễn Văn Chung là nhạc sĩ sở hữu bản quyền của nhiều ca khúc trên thị trường nhạc Việt.

Cần nhìn được đường đi của tiền bản quyền

Việc quán cà phê, nhà hàng sử dụng âm nhạc trong kinh doanh phải trả tiền bản quyền, dù không mới nhưng lại được bàn luận nhiều trong thời gian gần đây, Việc ai thu, trả như thế nào và khoản tiền tương ứng với quyền gì gây chú ý, được giới trong nghề quan tâm.

Về cơ bản, việc này ở Nhật có JASRAC bên cạnh NexTone, Mỹ chia công việc cho nhiều hệ thống, Anh giữ PPL và PRS riêng nhưng hợp tác ở đầu cấp phép, Thái Lan có nhiều đơn vị thu, Hàn Quốc đặt hoạt động ủy thác quản lý dưới cơ chế cấp phép và phê duyệt biểu phí.

Với Việt Nam, người sử dụng cần tra cứu được ai đang quản lý bài hát nào, loại quyền gì và trong thời gian nào. Danh mục, biểu phí và phạm vi giấy phép phải đủ rõ để doanh nghiệp biết khoản tiền mình trả mua được quyền sử dụng gì. Phía người sáng tạo cần kiểm tra được tác phẩm đã được ghi nhận ra sao, tỷ lệ quyền thế nào, tiền đến từ nguồn sử dụng nào, khoản nào bị khấu trừ và tiền được phân phối theo kỳ nào.

Dữ liệu cũng cần đi cùng các mã định danh quốc tế để bản ghi có thể nối với tác phẩm và chủ sở hữu, nhất là khi việc sử dụng diễn ra xuyên biên giới. Với nhà hàng, khách sạn, quán cà phê hoặc karaoke, cấp phép một cửa có thể được nghiên cứu nếu nó thực sự giảm chi phí giao dịch mà không làm mất khả năng truy nguyên từng quyền phía sau.

* Bài viết nằm trong loạt bài về bản quyền âm nhạc toàn cầu, có tham khảo số liệu và thông tin từ Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc (CISAC); Cơ quan Bản quyền Mỹ (U.S. Copyright Office); Hiệp hội Quyền tác giả, Nhà soạn nhạc và Nhà xuất bản Nhật Bản (JASRAC); NexTone; Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc (KOMCA); Ủy ban Bản quyền Hàn Quốc (Korea Copyright Commission); Cơ quan Sở hữu trí tuệ Anh (UK Intellectual Property Office); PPL PRS; Cục Sở hữu trí tuệ Thái Lan (Department of Intellectual Property).