Một bài hát ở Anh được chia tiền như thế nào?

Anh là một trong những thị trường âm nhạc lớn nhất thế giới. Năm 2025, doanh thu thị trường âm nhạc ghi âm Anh lần đầu vượt 1,5 tỷ bảng. Theo British Phonographic Industry (BPI), doanh thu tăng 5% lên 1,57 tỷ bảng, trong đó streaming đạt 1,07 tỷ bảng. Đây là doanh thu ghi âm, không phải số tiền tác giả hoặc ca sĩ được chia.

Ở một hệ thống khác, PRS for Music thu 1,24 tỷ bảng tiền bản quyền trong năm 2025 và trả 1,07 tỷ bảng cho các chủ thể quyền, liên quan đến 7,8 triệu tác phẩm. Riêng tiền thu từ online đạt 447,2 triệu bảng, còn tiền thu từ biểu diễn trực tiếp lập kỷ lục 101,4 triệu bảng.

Cũng trong năm 2025, PPL đạt doanh thu 315,3 triệu bảng, tăng 4,75%. Khoảng 122,9 triệu bảng đến từ việc sử dụng bản ghi ở nơi công cộng và dubbing, 94 triệu bảng từ hoạt động quốc tế. PPL trả tổng cộng 277,7 triệu bảng cho các nghệ sĩ biểu diễn và chủ sở hữu bản ghi trong năm.

Adele ít phát hành và xuất hiện nhưng vẫn là một trong những tên tuổi lớn nhất mà ngành ghi âm Anh từng xuất khẩu. Ảnh: Reuters.

Cấp phép một cửa

Luật Anh bảo hộ riêng tác phẩm âm nhạc và bản ghi âm. Người biểu diễn còn có các quyền đối với phần trình diễn của mình. Copyright phát sinh tự động, không cần đăng ký với cơ quan nhà nước để được bảo hộ.

Sự phân chia này hiện rõ trong cách thu tiền. PRS for Music hoạt động ở phía tác phẩm. PRS quản lý quyền biểu diễn và truyền đạt tác phẩm tới công chúng, trong khi MCPS quản lý các quyền cơ học (cũng có thể hiểu là quyền sao chép) trong phạm vi mà thành viên giao cho tổ chức. Streaming có thể đồng thời tạo ra cả tiền từ quyền biểu diễn và quyền cơ học. PRS cho biết với on-demand streaming (phát trực tuyến theo yêu cầu), cách phân bổ tiêu chuẩn của tổ chức giữa hai phía hiện là 50% MCPS và 50% PRS đối với các quyền do hệ thống này quản lý.

PPL nằm ở phía khác. Tổ chức này cấp phép cho việc sử dụng bản ghi âm trên radio, truyền hình và tại các địa điểm công cộng, rồi phân phối tiền cho chủ sở hữu bản ghi và các nghệ sĩ biểu diễn. Năm 2025, PPL trả tiền cho hơn 182.000 nghệ sĩ biểu diễn và chủ sở hữu bản ghi.

Một ca sĩ kiêm sáng tác vì thế có thể xuất hiện ở cả hai phía. Khi bài hát của họ được phát trong một cửa hàng, tiền cho phần sáng tác và tiền liên quan tới bản ghi không phải là cùng một khoản, dù cuối cùng một người có thể có quyền nhận cả hai.

Trước năm 2018, doanh nghiệp thuộc phạm vi cần cả hai quyền phải mua giấy phép riêng từ PPL và PRS for Music. Hai tổ chức sau đó thành lập PPL PRS Ltd, liên doanh vận hành TheMusicLicence từ năm 2018. Một doanh nghiệp sử dụng nhạc tại nơi làm việc hoặc không gian phục vụ khách hàng có thể giao dịch với một đầu mối thay vì mua riêng hai giấy phép.

Đằng sau hóa đơn chung, quyền vẫn được tách. Phần tiền liên quan tới bản ghi được PPL phân phối cho nghệ sĩ biểu diễn và chủ sở hữu bản ghi, phần liên quan tới tác phẩm được PRS for Music phân phối cho nhạc sĩ, nhà soạn nhạc và nhà xuất bản.

Đây là một phiên bản khá cụ thể của one-stop licensing - cấp phép một cửa: đơn giản hóa phía người mua giấy phép mà không nhập các quyền thành một. Một nhà hàng không cần trở thành chuyên gia luật bản quyền để mở nhạc. Hệ thống phía sau mới phải biết khoản tiền thuộc quyền nào.

Ed là nghệ sĩ được phát nhiều nhất tại Anh năm 2025. Ảnh: Reuters.

Thu được tiền chưa có nghĩa chia được ngay

Streaming làm phần phía sau khó hơn. Một track trên Spotify chứa cả bản ghi âm và tác phẩm âm nhạc. Hệ thống phải xác định ai biểu diễn, ai sở hữu bản ghi, ai viết nhạc, ai viết lời, nhà xuất bản nào nắm quyền và tỷ lệ sở hữu của từng người. Một số mã định danh quốc tế được sử dụng cho các đối tượng khác nhau: ISRC nhận diện bản ghi, ISWC nhận diện tác phẩm, IPI nhận diện tác giả và nhà xuất bản trong hệ thống quản lý quyền.

Chính phủ Anh thừa nhận dữ liệu này chưa phải lúc nào cũng đầy đủ.

Năm 2023, một nhóm do UK Intellectual Property Office (IPO - Cơ quan Sở hữu trí tuệ Anh) chủ trì đã đạt được UK Industry Agreement on Music Streaming Metadata. Văn bản có sự tham gia của BPI, PPL, PRS for Music, Music Publishers Association, Ivors Academy và nhiều tổ chức khác.

Một điểm khó được xác định khá rõ: liên kết dữ liệu giữa bản ghi và tác phẩm nằm bên dưới bản ghi. Metadata thiếu hoặc sai có thể khiến người sáng tạo nhận tiền chậm, thậm chí không nhận được khoản tiền tương ứng.

Thỏa thuận đặt mục tiêu dữ liệu về tác phẩm và người viết nhạc phải được đưa vào hệ thống gần thời điểm phát hành bản ghi hơn. ISWC và IPI được xác định là các mã ưu tiên đối với tác phẩm và người viết; phía bản ghi sử dụng ISRC, còn dữ liệu người biểu diễn có thể sử dụng IPN.

Đến tháng 4/2026, IPO công bố báo cáo mới về dự án metadata và vẫn ghi nhận rằng dữ liệu về người viết nhạc và tác phẩm có thể thiếu hoặc không chính xác, khiến việc thanh toán bị chậm.

Anh vì thế không phải một thị trường đã “giải xong” bài toán streaming.

Tranh luận những năm gần đây còn đi xa hơn câu chuyện dữ liệu: nghệ sĩ và người viết nhạc thực sự nhận được bao nhiêu từ streaming, hợp đồng có đủ minh bạch không và các bên trong chuỗi có cung cấp đủ thông tin để người sáng tạo kiểm tra tiền của mình hay không.

Sau cuộc điều tra về Economics of Music Streaming của Quốc hội, chính phủ và ngành âm nhạc đã xây dựng thêm Bộ quy tắc tự nguyện về minh bạch trong streaming âm nhạc (Voluntary Code of Good Practice on Transparency in Music Streaming), được công bố năm 2024. Theo bộ quy tắc, khi có dữ liệu phù hợp, báo cáo tiền và việc sử dụng phải có thể phân theo tác phẩm/bản ghi, nguồn, lãnh thổ và các chỉ số sử dụng liên quan.

Nhà nước không đứng ra chia từng đồng tiền từ streaming. IPO tham gia ở tầng khác như đặt khuôn khổ, giám sát hoạt động quản lý tập thể và thúc đẩy các bên giải quyết những điểm nghẽn mà thị trường chưa tự xử lý được.

Các tổ chức quản lý tập thể tại Anh phải tuân thủ Collective Management of Copyright (EU Directive) Regulations 2016, trong đó quy định các tiêu chuẩn về quản trị, minh bạch và hoạt động của các tổ chức quản lý tập thể. IPO chịu trách nhiệm giám sát và thực thi việc tuân thủ; các CMO cũng phải công bố báo cáo minh bạch hằng năm với thông tin về hoạt động, nguồn thu và phân phối.

Sự vận hành ấy khác với Hàn Quốc, nơi biểu giá của các tổ chức quản lý tập thể nằm trong cơ chế phê duyệt của Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Nó cũng khác với Mỹ, nơi ASCAP và BMI chịu những consent decrees (phán quyết đồng thuận về cạnh tranh) có lịch sử từ năm 1941.

Anh dùng một hỗn hợp giữa luật, giám sát của IPO, quản trị bởi chủ thể quyền và những thỏa thuận ngành.

Với Việt Nam, mô hình Anh đáng tham khảo ở cách giảm thủ tục cho bên sử dụng mà vẫn tách rõ các quyền phía sau. Một nhà hàng hay quán cà phê không nhất thiết phải làm việc riêng với nhiều đầu mối nếu có thể cấp phép qua một cửa; nhưng tiền của tác giả, nghệ sĩ biểu diễn và chủ sở hữu bản ghi vẫn phải được xác định và phân phối riêng. Muốn làm được như vậy, dữ liệu phải cho biết tác phẩm và bản ghi nào được sử dụng, ai đang quản lý quyền và giấy phép bao phủ danh mục nào.

* Bài viết nằm trong loạt bài về bản quyền âm nhạc toàn cầu, có tham khảo số liệu và thông tin từ British Phonographic Industry (BPI); PRS for Music; PPL; PPL PRS; UK Intellectual Property Office (IPO); và các văn bản, tài liệu chính thức của Chính phủ Anh về bản quyền và streaming âm nhạc.