Từ mạng xã hội, game đến đồ ăn, dopamine nhanh dễ trở thành thứ “ma tửu” ngọt ngào: càng nạp nhiều, não càng đòi hỏi kích thích mạnh hơn để tìm lại cảm giác thỏa mãn. Ảnh: Magnific.

Trong những bài giảng của mình, tôi thường đùa rằng hầu hết mọi chuyện chúng ta làm trước khi quảng cáo thương mại trên truyền hình xâm nhập vào đời sống đều là những nguồn dopamine chậm tốt lành.

Khi tôi hỏi cử tọa họ tưởng tượng mọi người từng làm gì trước khi quảng cáo trên truyền hình và internet xâm chiếm cuộc sống, tôi thường nhận được những câu trả lời thế này: giao lưu, dành thời gian cho sở thích cá nhân, nấu ăn ở nhà, đọc sách và tạp chí, chơi cờ, các dự án tự làm, làm vườn, khiêu vũ, sáng tạo và làm ra nhiều thứ, giải ô chữ.

Rồi luôn có người vừa cười lớn vừa nói: ‘Chúng ta từng nghe trọn album nhạc hết một lần!’ Không sai, chúng ta quả thật từng làm như vậy. Đã có thời cái việc cầm đĩa nhạc về nhà và đặt vào đầu máy CD như là một nghi thức thiêng liêng. Trước tiên chúng ta đảm bảo tắt hết mọi thứ gây xao nhãng, rồi sẽ chỉ chăm chú nghe nhạc, hết bài này tới bài khác.

Nhưng thời đó đã qua lâu rồi.

Giờ ta đang sống trong một thế giới mới, thế giới dựa trên dopamine nhanh. Đây là nguồn cơn của nhiều vấn đề hiện tại. Khó nhất ở chỗ những nguồn dopamine chậm thường đòi hỏi phải tốn công tốn sức và năng lực tự chủ của chúng ta nhiều hơn hẳn so với các nguồn dopamine nhanh.

Chỉ cần nằm ườn trên sofa cùng một mớ sôcôla là bạn có thể dễ dàng cung cấp dopamine nhanh cho bản thân (dopamine có thể tăng tới 150 phần trăm 37 Dopamine so với mức cơ sở).

Những nguồn dopamine nhanh khác bao gồm thức ăn nhanh, xem phim bộ truyền hình, chơi trò chơi điện tử trên điện thoại, mạng xã hội, thường xuyên kiểm tra giá bitcoin hay giá cổ phiếu, và đọc tin tức. Trong khi đó, dopamine chậm thường đòi hỏi đầu tư lớn hơn – đôi khi lớn hơn rất nhiều.

Ví dụ, đầu tư cho sở thích cá nhân, giải ô chữ hay chơi một ván cờ đều đòi hỏi thời gian và năng lượng. Mà não người lại rất không ưa việc gì tiêu tốn nhiều năng lượng hơn so với mức tuyệt đối vừa đủ.

Năng lượng chắc chắn là thứ tiền tệ giá trị nhất trong suốt quá trình tiến hóa!

Trong lần tới đến trung tâm mua sắm, bạn có thể làm một nghiên cứu lý thú về năng lượng như sau: theo dõi xem có bao nhiêu người chọn đi thang cuốn thay vì thang bộ. Theo quan sát kiểu mọt sách của tôi, mà tôi đã ghi lại trong lúc ngồi quán cà phê ở trung tâm mua sắm, tuyệt đại đa số người sẽ chọn đi thang cuốn, thậm chí là để đi xuống, không hề hợp lý chút nào khi mà chúng ta ai cũng biết thể dục có lợi cho sức khỏe. Tuy nhiên, từ quan điểm tiến hóa, lựa chọn đó lại hoàn toàn hợp lý.

Với Duncan, tiết kiệm năng lượng đồng nghĩa anh sẽ cần ít thức ăn hơn, và càng tiết kiệm được thức ăn, anh sẽ càng ít phải đối đầu với hiểm nguy khi ra ngoài tìm thêm thức ăn.

Những ví dụ khác về hành động tiết kiệm năng lượng mà chúng ta thường làm hàng ngày bao gồm:

• Đi xe hơi thay vì đạp xe hay đi bộ
• Đi xe hơi thay vì sử dụng phương tiện công cộng
• Đi xe máy thay vì sử dụng phương tiện công cộng
• Đặt đồ ăn giao tới nhà thay vì nấu ăn
• Nhắn tin thay vì nói chuyện trực tiếp
• Sử dụng băng tải hành khách ở sân bay thay vì đi bộ
• Sử dụng máy cắt cỏ di động hay robot cắt cỏ thay vì cắt cỏ thủ công.

Đương nhiên, có thể lập luận rằng làm vậy cho phép chúng ta dành nhiều thời gian hơn cho những việc mà chúng ta thực sự ưa thích, nhưng thường thì chúng ta lựa chọn làm như vậy một cách vô thức, theo bản năng nguyên thủy phải tiết kiệm năng lượng của chúng ta.

Nếu rơi vào nghiện ngập các hoạt động mang tới dopamine nhanh, bạn sẽ sớm tự chuốc ma tửu vào thân theo đúng nghĩa đen. Quá lậm vào nghiện ngập có thể khiến bạn tránh xa những nguồn dopamine chậm và các hoạt động sẽ có lợi cho bạn trong dài hạn.

Hệ quả thứ hai của dopamine dễ tiếp cận là dẫn đến tình trạng lờn dopamine, khiến bạn cần kích thích nhiều hơn mới đạt được cảm giác thích thú ở mức tương tự. Chắc bạn từng tận mắt chứng kiến một người vừa xem YouTube, vừa chơi game, vừa ăn vặt và uống một thứ đồ uống nào đó, tất cả cùng lúc; tức bốn nguồn dopamine đồng thời chồng chất lên nhau. Yêu cầu người đó ngồi xem hết bộ phim kinh điển Casablanca mà không có thêm bất kỳ nguồn dopamine phụ trợ nào với họ có lẽ chẳng khác gì tra tấn.

Cũng đáng nhắc lại rằng chính bộ phim đấy đã khiến các rạp phim khắp thế giới trầm trồ vào năm 1942, do lúc bấy giờ nó được coi là cuốn phim cực kỳ phấn khích và choáng ngợp cảm xúc. Làm chủ việc nạp chồng chất dopamine này là kỹ năng tối quan trọng để có cuộc đời thành công, và là bước đi cần thiết hướng tới chén rượu tiên lành mạnh – lát nữa chúng ta sẽ nói tới điều này.