Sách điện tử từng giúp việc đọc khởi sắc, nhưng khi smartphone phổ biến, thanh thiếu niên lại ngày càng ít đọc sách, báo và tạp chí để giải trí. Ảnh minh họa: Rednote.

Vào cuối thập niên 1970, đa số thanh thiếu niên đọc sách hoặc tạp chí gần như mỗi ngày. Nhưng đến năm 2015, chỉ còn 16% làm như vậy. Nói cách khác, số lượng người thuộc thế hệ Boomer đọc sách hoặc tạp chí hằng ngày cao gấp ba lần so với thế hệ iGen. Vì câu hỏi khảo sát được xây dựng từ những năm 1970, trước khi các thiết bị đọc sách điện tử ra đời, nên câu hỏi không quy định hình thức đọc. Do đó, những người thuộc thế hệ Millennial hoặc iGen đọc trên Kindle hay iPad vẫn được tính là đọc sách.

Có vẻ như sách điện tử từng giúp sách giấy lấy lại vị thế trong một thời gian ngắn. Vào cuối những năm 2000, tỷ lệ người cho biết họ đã đọc từ hai cuốn sách trở lên để giải trí trong vòng một năm có tăng trở lại. Tuy nhiên, xu hướng đó nhanh chóng đảo chiều khi iGen - và điện thoại thông minh - xuất hiện trong thập niên 2010. Đến năm 2015, cứ ba học sinh cuối cấp trung học thì có một em thừa nhận mình không đọc bất kỳ cuốn sách nào để giải trí trong suốt một năm qua. Tỷ lệ này cao gấp ba lần so với năm 1976. Ngay cả sinh viên năm nhất tại các trường đại học hệ bốn năm - nhóm người trẻ vốn được cho là có nhiều khả năng đọc sách nhất - cũng đang đọc ít đi.

Sự sụt giảm mạnh mẽ này hoàn toàn trái ngược với một nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Pew công bố năm 2014, từng được nhiều người trong ngành xuất bản hoan nghênh. Nghiên cứu đó cho thấy những người từ 16 đến 29 tuổi có xu hướng đọc sách nhiều hơn những người lớn tuổi hơn. Tại sao lại có sự khác biệt này? Bởi nghiên cứu của Pew đã tính cả những cuốn sách được đọc để phục vụ bài tập và yêu cầu học tập ở trường, mà hiển nhiên người trẻ có nhiều khả năng phải đọc loại sách này hơn. Do đó, nghiên cứu đó đã mắc phải một sai lầm kinh điển của các khảo sát chỉ được thực hiện tại một thời điểm: nhầm lẫn giữa ảnh hưởng của độ tuổi và ảnh hưởng của thế hệ. Trong bộ dữ liệu được trình bày ở đây, tất cả những người được so sánh đều ở cùng một độ tuổi. Và kết quả cho thấy rất rõ ràng thanh thiếu niên iGen ít đọc sách hơn đáng kể so với những người đi trước thuộc các thế hệ Millennial, GenX và Boomer.

Tại sao lại như vậy? Có lẽ vì sách không đủ nhanh. Đối với một thế hệ lớn lên trong thời đại mà chỉ vài giây là đã có thể bấm sang liên kết tiếp theo hoặc lướt xuống nội dung mới, sách không còn giữ được sự chú ý của họ lâu như trước. Harper, cô bé 12 tuổi mà chúng ta đã gặp trước đó, luôn đạt điểm A ở trường nhưng thú nhận: “Em không phải kiểu người thích đọc sách lắm. Em thấy rất khó để đọc mãi cùng một cuốn sách trong thời gian dài. Em không thể ngồi yên và im lặng quá lâu. Tụi em phải đọc 20 phút mỗi ngày, và nếu một cuốn sách mất khá lâu mới trở nên hấp dẫn thì em rất khó đọc tiếp.”

iGen ít đọc sách giải trí hơn hẳn so với các thế hệ Boomer, Gen X hay Millennial. Ảnh minh họa: RDNE/Pexels.

Sách không phải là loại ấn phẩm duy nhất giảm sức hút đối với thế hệ iGen. Các cuộc khảo sát dành cho học sinh lớp 8 và lớp 10 còn hỏi về việc đọc tạp chí và báo in, và mức sụt giảm ở cả hai loại hình này đều đặn, rất lớn và đáng kinh ngạc. Lượng độc giả báo in đã lao dốc từ gần 70% vào đầu những năm 1990 xuống chỉ còn 10% vào năm 2015. Và cần lưu ý rằng tiêu chí ở đây chỉ là đọc báo ít nhất một lần mỗi tuần - một ngưỡng khá thấp. Tạp chí cũng không khá hơn là bao.

Một số người có thể cho rằng điều này là quá rõ ràng, chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Thế nhưng, theo nhiều lý thuyết nổi bật về việc sử dụng truyền thông, đây lại là một kết quả bất ngờ. Một số nhà nghiên cứu từng cho rằng công nghệ mới không thay thế các loại hình truyền thông cũ mà chỉ bổ sung cho chúng. Theo lập luận này, những người quan tâm đến một chủ đề thường sẽ tìm hiểu nó qua nhiều loại phương tiện truyền thông khác nhau. Hơn nữa, công nghệ còn giúp việc đọc sách và tạp chí trở nên dễ dàng hơn, vì chúng có thể được tải ngay lập tức về iPad hay Kindle. Nhưng những yếu tố đó vẫn không đủ sức ngăn chặn làn sóng suy giảm của báo chí và sách in. (Đoạn này khép lại bằng một câu đùa trong tranh biếm họa về thư viện: một thủ thư đưa sách cho một thiếu niên và nói: “Cứ nghĩ nó như một tin nhắn văn bản rất dài đi.”)

Phải chăng thanh thiếu niên đọc sách để giải trí ít đi do họ có nhiều bài tập về nhà và hoạt động ngoại khóa hơn? Không - như chúng ta đã thấy ở Chương 1, thanh thiếu niên hiện nay dành phần thời gian tương đương, thậm chí ít hơn, cho những hoạt động này so với các thập niên trước. (Và hãy nhớ rằng họ cũng dành ít thời gian hơn đáng kể cho công việc làm thêm có trả lương.) Học sinh lớp 8 là ví dụ rõ ràng nhất. So với đầu thập niên 1990, các em dành ít hơn khoảng hai giờ mỗi tuần cho bài tập về nhà, đồng thời cũng ít đọc báo và tạp chí hơn rất nhiều. Khi đài NPR hỏi Jamahri Sydnor, một học sinh lớp 9 ở Washington, D.C., rằng em có thường đọc sách không, cô bé trả lời: “Em không thực sự đọc để giải trí... Em xem các chương trình trên Netflix hoặc Hulu, chủ yếu là xem tivi thôi. Chỉ vậy thôi.” Người bạn của em, Chiamaka Anosike, cũng nói: “Em cũng không đọc để giải trí, trừ phi đó là bài tập được giao ở trường. Thường thì em đang dùng điện thoại hoặc đang xem tivi.”

Năm 2015, tôi khảo sát 200 sinh viên năm nhất và năm hai tại Đại học Bang San Diego, hầu hết các em tự nhận là không bao giờ đọc báo chí, hoặc nếu có thì chỉ là những loại tạp chí thời trang hoặc thông tin về những người nổi tiếng. Một em nói rõ rằng: “Em đọc dạng tạp chí như Cosmopolitan mỗi khi ngồi máy bay.” Một câu trả lời điển hình là nhắc đến các bài đọc bắt buộc ở trường: “[Em chỉ đọc] khi đó là yêu cầu của bài tập trên lớp, vì em không muốn dành thời gian rảnh của mình để đọc quá nhiều.”

Xem TV và điện thoại dần thay thế thói quen đọc sách giải trí của thanh thiếu niên. Ảnh minh họa: cottonbro studio/Pexels.

Mặc dù nhiều sinh viên cho biết họ thích đọc sách, những người không thích thì tỏ ra rất dứt khoát với sự căm ghét của mình. Một sinh viên viết: “Tôi không thích sách. Chúng khiến tôi buồn ngủ và thấy rất nhàm chán.” Một sinh viên khác nhận xét: “Tôi không đủ kiên nhẫn để đọc những cuốn sách mà tôi không bắt buộc phải đọc.” Một sinh viên tuyên bố thẳng thừng: “Tôi không bao giờ đọc bất kỳ cuốn sách nào.”

Diễn đạt theo bộ phim kinh điển The Princess Bride (Nàng dâu công chúa), sách in chưa chết, chúng chỉ gần chết mà thôi. Hoặc có lẽ đang phải sống nhờ máy móc hỗ trợ. Khi điện thoại thông minh chiếm quá nhiều thời gian của thanh thiếu niên, gần như không còn bao nhiêu thời gian dành cho các hoạt động giải trí khác. Như một thiếu niên từng nói trong một cuộc phỏng vấn với tạp chí Chronicle of Higher Education: “Bố em vẫn còn mê cái chuyện đọc sách. Ông ấy chưa nhận ra rằng internet về cơ bản đã thay thế nó rồi.”

Có thể sự dịch chuyển khỏi các phương tiện in ấn này không phải là điều đáng lo ngại, miễn là thanh thiếu niên vẫn duy trì được năng lực học thuật của mình. Nhưng thực tế không phải vậy: điểm SAT đã giảm kể từ giữa những năm 2000, đặc biệt ở phần viết (giảm 13 điểm kể từ năm 2006) và phần đọc hiểu phản biện (giảm 13 điểm kể từ năm 2005; xem Hình 2.6). Đáng tiếc, năng lực học thuật của thế hệ iGen đang tụt lại phía sau thế hệ Millennial đi trước với một khoảng cách đáng kể.

Sự sụt giảm điểm SAT thường được lý giải bằng việc ngày càng có nhiều học sinh lựa chọn học đại học: khi nhiều học sinh trung học tham gia kỳ thi hơn, nhóm người dự thi theo thời gian sẽ bao gồm cả những học sinh có năng lực học thuật thấp hơn trước. Đây có lẽ là nguyên nhân khiến điểm SAT giảm mạnh từ thập niên 1970 đến 1990, giai đoạn tỷ lệ nhập học đại học tăng vọt. Tuy nhiên, điều đó không đúng với sự chuyển giao từ thế hệ Millennial sang iGen vào cuối những năm 2000 và đầu những năm 2010, khi tỷ lệ nhập học đại học nhìn chung vẫn khá ổn định. Điều đáng chú ý là sự thay đổi trong điểm đọc hiểu phản biện lại đi theo đúng mô hình của tỷ lệ những người đọc từ hai cuốn sách trở lên mỗi năm để giải trí: tăng trở lại vào giữa những năm 2000 rồi lại giảm xuống sau đó.

Rõ ràng, việc nhắn tin và đăng bài lên mạng xã hội thay cho việc đọc sách, tạp chí và báo chí không mang lại lợi ích cho khả năng đọc hiểu hay kỹ năng viết học thuật. Điều này có thể một phần xuất phát từ việc các phương tiện truyền thông mới dường như khuyến khích khả năng tập trung trong thời gian ngắn. Một nghiên cứu đã cài đặt chương trình chụp ảnh màn hình cứ mỗi 5 giây một lần trên máy tính xách tay của sinh viên đại học. Kết quả cho thấy trung bình cứ 19 giây sinh viên lại chuyển sang một tác vụ khác. Hơn 75% số cửa sổ đang mở trên máy tính chỉ tồn tại dưới một phút. Đây là một trải nghiệm hoàn toàn khác với việc ngồi đọc một cuốn sách hàng giờ liền.

Việc suy giảm văn hóa đọc tạo ra những thách thức rõ rệt cho nhiều nhóm người quan tâm, bao gồm phụ huynh, nhà giáo dục và các công ty xuất bản. Chẳng hạn, những sinh viên hiếm khi đọc sách làm thế nào để có thể tiếp thu được một cuốn giáo trình dài học dày 800 trang? Phần lớn giảng viên cho biết sinh viên của họ đơn giản là không đọc giáo trình, ngay cả khi đó là tài liệu bắt buộc. Nhiều nhà xuất bản hiện đang chuyển sang các phiên bản sách điện tử tương tác hơn nhằm giữ chân người học. Là một giảng viên đại học đồng thời là tác giả hoặc đồng tác giả của ba giáo trình bậc đại học, tôi cho rằng điều đó vẫn chưa đủ. Thế hệ iGen cần những giáo trình có tích hợp các hoạt động tương tác như chia sẻ video và bảng câu hỏi, nhưng đồng thời họ cũng cần những cuốn sách ngắn hơn và được viết bằng văn phong gần gũi, mang tính đối thoại hơn. Họ bước vào đại học với kinh nghiệm đọc ít hơn rất nhiều, vì vậy chúng ta phải bắt đầu từ đúng trình độ và thực tế của các em ở đúng điểm, đồng thời vẫn dạy cho các em những kiến thức cần biết. Điều đó có thể đồng nghĩa với việc phải lược bỏ bớt một số chi tiết, nhưng như vậy vẫn tốt hơn là để sinh viên không bao giờ mở sách ra đọc.

Sách và tạp chí truyền thống thực tế cũng đã bắt đầu đi theo hướng này, chẳng hạn rút ngắn độ dài bài viết và hạ thấp mức độ phức tạp của ngôn ngữ. Trong tương lai, chúng có thể còn tích hợp những tính năng tương tự giáo trình hiện đại, như chèn câu hỏi trắc nghiệm, khảo sát nhằm duy trì sự hứng thú của người đọc, hoặc bổ sung hình ảnh và video giống như các trang web hiện nay. Có lẽ khi đó, iGen - và cả phần còn lại của chúng ta - sẽ quay trở lại với việc đọc.