Góc khuất của thiên tài

Stephen Hawking năm 2005. Ảnh: Murdo Macleod/The Guardian.

Trong cuốn tiểu sử Hawking: His Life and Work (Hawking: Cuộc đời và sự nghiệp), nhà văn khoa học kỳ cựu Graham Farmelo đã vẽ nên một bức chân dung về một nhà khoa học lỗi lạc và một người đàn ông vô cùng kiên định, nhưng cũng sở hữu những khuyết điểm cá nhân.

Bài đánh giá sách trên tờ The Guardian cho biết sách nêu sự thật khó chịu về Hawking - những điều thường được công chúng bỏ qua vì tài năng và nỗ lực vượt bạo bệnh của ông.

Cuốn sách này được gia đình Hawking cho phép xuất bản. Tác giả của sách - Farmelo là người có cuốn tiểu sử xuất sắc về Paul Dirac, The Strangest Man, đã đoạt giải Costa năm 2009. Farmelo xử lý những "chi tiết khó chịu" bằng cách để lời kể của người khác tự nói lên tất cả.

Trí tuệ sắc bén, thành tựu phi thường

Ở lĩnh vực khoa học, nhà viết tiểu sử Farmelo ghi nhận Hawking không chỉ là một nhà khoa học lỗi lạc, mà còn là hình mẫu truyền cảm hứng.

Bất chấp những khó khăn về sức khỏe, chính "ý chí kiên cường, khả năng phục hồi và nghị lực phi thường của ông mới là yếu tố quan trọng nhất giúp ông có được sự nghiệp đáng chú ý".

Thành tựu khoa học của Hawking ấn tượng ở mọi khía cạnh. Nhất là khi ông đạt được chúng trong bối cảnh mắc phải căn bệnh thoái hóa thần kinh vận động gây suy nhược và cuối cùng là tê liệt thì thành tựu đó là điều phi thường.

Bìa cuốn Hawking: His Life and Work.

Giống nhiều nhà khoa học tầm cỡ khác, Hawking khởi đầu khá chậm chạp và thiếu nhiệt huyết. Nhưng khi bắt đầu làm luận án tiến sĩ tại Cambridge, dưới sự hướng dẫn của nhà vật lý thiên văn Dennis Sciama, trí tuệ sắc bén của ông đã bộc lộ.

Chính tại đây vào đầu năm 1963, sau nhiều lần ngã, ông được chẩn đoán mắc bệnh và được tiên lượng chỉ còn sống chưa đến 10 năm. Không nản lòng, và bất chấp khả năng vận động, nói năng ngày càng suy giảm, ông đã bị cuốn hút bởi công trình nghiên cứu của nhà vật lý Roger Penrose. Công trình nghiên cứu về sự sụp đổ của các ngôi sao thành những gì sau này được gọi là hố đen.

Hawking đã có một nhận định xuất sắc, có thể giải thích vụ nổ Big Bang. Đó là thành tựu đầu tiên của ông, được mô tả trong một bài báo năm 1970 cùng Penrose.

Thành tựu lớn nhất đến vào bốn năm sau đó, khi Hawking đề xuất rằng, nhờ bản chất lượng tử đặc biệt của không thời gian, các lỗ đen thực chất không đen vì chúng liên tục phát ra ánh sáng mờ của các hạt - hiện được gọi là "bức xạ Hawking" - cuối cùng sẽ dẫn đến sự bốc hơi của chúng.

Công trình đó là sự kết hợp bậc thầy của bốn ý tưởng cơ bản trong vật lý: Hấp dẫn tương đối tổng quát, cơ học lượng tử, nhiệt động lực học và lý thuyết thông tin.

Đó là đỉnh cao trong sự nghiệp nghiên cứu của ông. Những thành tựu khoa học của Hawking phần lớn đã hoàn thành vào thời điểm ông trở thành một người nổi tiếng toàn cầu, xuất hiện trong Star Trek và The Simpsons, trở thành nhân vật chính trong bộ phim tiểu sử đoạt giải Oscar năm 2014, The Theory of Everything.

Tác giả Farmelo nhận định Hawking sẽ được nhớ đến "với tư cách là một người thực sự vĩ đại trong việc làm sáng tỏ về các lỗ đen".

Khía cạnh khác của thiên tài

Nhiều người cho rằng công trình của Hawking xứng đáng nhận giải Nobel, thậm chí so sánh Hawking với Einstein.

Trong khi hầu hết đồng nghiệp chuyên môn đều nói về Hawking với sự kính trọng và yêu mến, thì những người thân cận nhất với ông lại thường nói về một khía cạnh khác.

Cha của Hawking, Frank, lo lắng rằng Stephen thời niên thiếu “đang trở thành một người ích kỷ… giống một cậu bé chỉ biết lấy mà chẳng cho đi gì”. Chị gái Mary đã gọi ông là “một trong những người tự cho mình là trung tâm nhất mà tôi từng gặp”.

Ở Oxford, một số bạn bè thấy ông khá lười biếng và tự cho mình quyền, còn ở Cambridge thì “tự cao đến mức khó chịu”.

Hôn nhân của ông với người vợ đầu tiên, Jane, trong trạng thái căng thẳng. Những hy sinh của bà thường không được ông ghi nhận.

Anh trai nuôi của ông, Edward, thừa nhận: "Tôi chưa bao giờ thực sự cảm thấy gần gũi với Stephen... anh ấy có vẻ rất lạnh lùng".

Hawking thường "quên" ghi nhận công lao khoa học của người khác, thể hiện khi ông không nhắc đến công lao của Penrose.

Theo Penguin Random House - đơn vị xuất bản cuốn sách, Hawking: His Life and Work được thực hiện dựa trên những bức thư và nhật ký chưa từng được công bố trước đây của cha mẹ ông, cùng những cuộc phỏng vấn độc quyền với gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp thân thiết nhất của Stephen Hawking.

Nhà viết tiểu sử kiêm nhà vật lý Graham Farmelo đã hé lộ chân dung Stephen Hawking, một con người phức tạp đằng sau những lý thuyết và danh tiếng toàn cầu và sự kiên cường, nghị lực vượt qua bệnh hiểm nghèo.

Vượt trên những tính cách thông thường, sách kể lại một cách sống động bức chân dung toàn diện về một con người phi thường và một trí tuệ xuất chúng.