Trong đời sống, có những sự thật hiển nhiên mà mọi người đều biết, nhưng lại tồn tại trong im lặng. Trong một tập thể, nhiều người có thể cùng nhận ra một vấn đề, nhưng không ai lên tiếng. Sự im lặng ấy diễn ra ngay trước mắt, nhưng không phải lúc nào cũng dễ lý giải.
 |
| Sách Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết. Ảnh: O.P. |
Không phải không biết, mà là chưa thành tri thức chung
Trong cuốn Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết, Steven Pinker - Nhà tâm lý học thực nghiệm chuyên nghiên cứu về nhận thức thị giác, ngôn ngữ học tâm lý và các mối quan hệ xã hội - cho rằng, điều quan trọng không nằm ở việc con người có biết hay không, mà nằm ở cách thông tin tồn tại giữa nhiều người. Một cá nhân có thể biết một sự thật, nhưng lại không chắc người khác có biết hay không, và cũng không chắc người khác có biết rằng mình biết hay không.
Từ đó, tác giả chỉ ra một khác biệt quan trọng giữa tri thức riêng và tri thức chung. Tri thức riêng là khi mỗi người nắm giữ một thông tin, nhưng không chắc người khác có biết hay không. Trong khi đó, tri thức chung là khi thông tin không chỉ được nhiều người biết, mà còn được nhận thức lẫn nhau: mỗi người đều hiểu rằng những người khác cũng biết điều đó.
Khác biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi. Khi một thông tin chỉ dừng lại ở mức tri thức riêng, mỗi cá nhân thường dè dặt, bởi họ không có cơ sở để dự đoán phản ứng của người khác. Trong trạng thái đó, sự im lặng trong giao tiếp có thể vẫn được duy trì, ngay cả khi nhiều người cùng nhận ra vấn đề.
Câu chuyện Bộ quần áo mới của hoàng đế được cuốn sách sử dụng để minh họa rõ cơ chế này. Trước khi đứa trẻ lên tiếng, tất cả đều nhìn thấy sự thật. Tuy nhiên, sự thật đó vẫn chỉ tồn tại dưới dạng mỗi người biết riêng lẻ. Không ai chắc người khác sẽ phản ứng ra sao nếu nói ra điều hiển nhiên.
Khi đứa trẻ cất lời trước đám đông, điều thay đổi không phải là nội dung thông tin, mà là trạng thái của nó. Từ chỗ mỗi người biết riêng lẻ, sự thật trở thành điều mà “ai cũng biết rằng ai cũng biết”. Từ đó, hành vi của đám đông thay đổi ngay lập tức.
Không phải vì họ vừa biết thêm điều gì mới. Điều thay đổi là cách mỗi người nhìn nhận người khác, và từ đó điều chỉnh hành vi của mình.
Ví dụ này cho thấy sự im lặng không nhất thiết bắt nguồn từ việc thiếu thông tin. Trong nhiều trường hợp, nó gắn với việc thông tin chưa trở thành tri thức chung. Khi điều đó chưa xảy ra, mỗi cá nhân vẫn có xu hướng giữ im lặng, dù họ nắm rõ sự việc.
 |
| Trang minh họa câu chuyện Bộ quần áo mới của hoàng đế. Nguồn: hashtelegraph. |
Khi nói ra không chỉ là truyền đạt, mà là thay đổi hành vi
Từ ví dụ trên, cuốn sách đặt ra câu hỏi: điều gì xảy ra khi một thông tin được nói ra? Theo cách lý giải của Steven Pinker, việc nói ra một điều không chỉ đơn thuần là cung cấp thông tin. Quan trọng hơn, nó làm thay đổi trạng thái của thông tin trong xã hội.
Khi một điều được nói ra công khai, nó trở thành tri thức chung. Từ thời điểm đó, mỗi cá nhân không chỉ dựa vào hiểu biết của riêng mình, mà còn dựa vào hiểu biết về hiểu biết của người khác để điều chỉnh hành vi. Đây là cơ chế giúp con người có thể phối hợp trong nhiều tình huống xã hội.
Cơ chế này có thể nhận thấy ngay trong giao tiếp hàng ngày. Một câu nói như “Bạn có thể đưa tôi lọ muối không?” về hình thức là câu hỏi, nhưng thường được hiểu như một yêu cầu. Người nghe không cần giải thích, và người nói cũng không cần nói thẳng.
Trong trường hợp này, tri thức chung đóng vai trò giúp hai bên hiểu nhau mà không cần diễn đạt trực tiếp. Đây là một biểu hiện quen thuộc của hành vi giao tiếp, nơi nhiều điều được “ngầm hiểu” thay vì nói rõ.
Không chỉ trong giao tiếp cá nhân, tri thức chung còn liên quan đến cách con người phối hợp hành vi trong xã hội. Khi một thông tin được nhiều người biết và được công khai, nó tạo điều kiện để các cá nhân hành động dựa trên những kỳ vọng chung. Ngược lại, khi thông tin chưa đạt đến trạng thái này, dù nhiều người cùng biết, họ vẫn có thể không hành động, do không chắc người khác sẽ làm gì.
Từ những phân tích này, cuốn sách cho thấy tri thức chung được đặt trong nhiều bối cảnh của đời sống. Trong các tình huống liên quan đến hành vi tập thể, việc nhiều người cùng biết một thông tin chưa đủ để tạo ra sự phối hợp; điều cần thiết là thông tin đó phải được chia sẻ theo cách mà mọi người đều nhận thức được lẫn nhau.
Ở khía cạnh khác, khi một thông tin được nói ra công khai, nó có thể làm thay đổi cách các cá nhân ứng xử trong xã hội, bởi lúc này không còn khoảng “ngầm hiểu” để duy trì trạng thái trước đó. Trong đời sống thường ngày, điều này thể hiện qua những cách nói gián tiếp hoặc những điều “ai cũng hiểu” nhưng không cần nói thẳng.
Cuốn sách cũng chỉ ra rằng nhiều hiện tượng quen thuộc, như sự im lặng tập thể hay cách nói vòng vo trong giao tiếp, đều có thể được nhìn nhận từ cơ chế này. Những hiện tượng này không tách rời nhau, mà cùng phản ánh cách con người xử lý thông tin trong bối cảnh có nhiều người cùng tham gia.
Ở góc độ rộng hơn, tri thức chung là điều kiện để các cá nhân có thể phối hợp với nhau trong xã hội. Khi một thông tin đạt đến trạng thái này, hành vi tập thể có thể hình thành ổn định hơn, bởi mỗi người đều nhận thức được rằng những người khác cũng đang nhìn nhận tình huống theo cùng một cách.
Từ đó, có thể thấy rằng việc “ai cũng biết” chưa đủ để dẫn đến hành động. Chỉ khi điều đó trở thành “ai cũng biết rằng ai cũng biết”, hành vi trong xã hội mới thực sự thay đổi. Khi đó, điều thay đổi không chỉ là nhận thức, mà là cách con người hành động với nhau trong xã hội.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
